Przejście na emeryturę a rozwiązanie umowy o pracę

Przejście na emeryturę wymaga rozdzielenia dwóch spraw: prawa do emerytury oraz wypłaty świadczenia. Prawo do emerytury zależy przede wszystkim od osiągnięcia wieku emerytalnego i danych zapisanych na koncie ubezpieczonego, natomiast wypłata może zostać zawieszona, jeżeli pracownik nie rozwiąże stosunku pracy z pracodawcą, u którego był zatrudniony bezpośrednio przed nabyciem prawa do emerytury.

W praktyce najczęstszy problem brzmi: czy najpierw złożyć wniosek do ZUS, czy najpierw rozwiązać umowę o pracę. Odpowiedź zależy od tego, czy pracownik chce jedynie ustalić prawo do emerytury, czy od razu pobierać świadczenie. Szerzej ten wariant omawia artykuł Wniosek o emeryturę a dalsza praca.

Kiedy ten temat dotyczy ubezpieczonego

Temat dotyczy przede wszystkim osób, które zbliżają się do powszechnego wieku emerytalnego, czyli co do zasady 60 lat w przypadku kobiet i 65 lat w przypadku mężczyzn, oraz nadal pozostają w zatrudnieniu. Dotyczy również tych pracowników, którzy już złożyli wniosek do ZUS, ale otrzymali decyzję z informacją o zawieszeniu wypłaty emerytury z powodu kontynuowania zatrudnienia.

Warto pamiętać, że emerytura nie uruchamia się automatycznie. ZUS wydaje decyzję na wniosek ubezpieczonego. Jeżeli wniosek zostanie złożony zbyt późno, świadczenie co do zasady nie będzie wypłacone za miesiące wcześniejsze niż miesiąc zgłoszenia wniosku, chyba że szczególny przepis stanowi inaczej.

Osoba planująca odejście z pracy powinna więc ustalić trzy rzeczy: od kiedy spełnia warunki do emerytury, od kiedy chce pobierać świadczenie oraz w jakim trybie ma zakończyć zatrudnienie. Tryb rozwiązania umowy ma znaczenie nie tylko dla daty ustania stosunku pracy, ale także dla prawa do odprawy emerytalnej, rozliczenia urlopu, świadectwa pracy i późniejszego ewentualnego powrotu do zatrudnienia.

Warunki i podstawowe pojęcia

Przejście na emeryturę nie jest jednym dokumentem ani jedną czynnością. Pracownik może najpierw uzyskać decyzję ZUS, a dopiero później rozwiązać umowę o pracę. Może też zakończyć zatrudnienie i od razu wnioskować o wypłatę świadczenia. Najważniejsze jest, aby daty i dokumenty były ze sobą spójne.

Trzeba odróżnić:

• nabycie prawa do emerytury – ZUS stwierdza w decyzji, że ubezpieczony spełnia warunki do świadczenia,
• podjęcie wypłaty emerytury – ZUS zaczyna wypłacać świadczenie, o ile nie ma podstaw do zawieszenia,
• rozwiązanie stosunku pracy – umowa o pracę kończy się na podstawie porozumienia stron, wypowiedzenia, upływu czasu, na który była zawarta, albo innego trybu przewidzianego w Kodeksie pracy,
• ponowne zatrudnienie – po rozwiązaniu umowy pracownik może zawrzeć nową umowę, także z tym samym pracodawcą, ale należy ocenić skutki dla rozliczeń z ZUS.

Jeżeli pracownik chce nadal pracować po osiągnięciu wieku emerytalnego, nie musi składać wypowiedzenia tylko dlatego, że osiągnął wiek emerytalny. O praktycznych skutkach takiej decyzji szerzej piszemy w artykule Dalsza praca po osiągnięciu wieku emerytalnego.

Pracodawca nie powinien traktować samego wieku emerytalnego jako automatycznej przyczyny zakończenia zatrudnienia. Z perspektywy pracownika bezpiecznym rozwiązaniem jest zwykle porozumienie stron z jasno wskazaną datą ustania stosunku pracy albo wypowiedzenie z zachowaniem właściwego okresu wypowiedzenia. Przy porozumieniu stron można dopasować datę odejścia do terminu złożenia dokumentów do ZUS.

Dokumenty do ZUS

Podstawowym dokumentem jest wniosek o emeryturę EMP. Można go złożyć elektronicznie przez eZUS, osobiście w placówce ZUS, przez pełnomocnika albo pocztą. Jeżeli dokumenty składa pełnomocnik, trzeba dołączyć prawidłowe pełnomocnictwo. Wniosek można przygotować wcześniej, ale co do zasady składa się go najwcześniej 30 dni przed spełnieniem warunków do emerytury albo przed planowaną datą przejścia na świadczenie. Zbyt wczesne złożenie dokumentów może zakończyć się niekorzystnym rozstrzygnięciem albo koniecznością ponownego działania.

Do wniosku warto dołączyć dokumenty potwierdzające przebieg zatrudnienia i wynagrodzenia, zwłaszcza za okresy, których ZUS nie ma w pełni zapisanych na koncie ubezpieczonego. Mogą to być świadectwa pracy, legitymacja ubezpieczeniowa, zaświadczenia o zatrudnieniu i wynagrodzeniu, dokumenty z archiwów, dokumenty potwierdzające okresy pobierania zasiłków oraz inne dowody wymagane w konkretnej sprawie.

Jeżeli osoba pobierała wcześniej inne świadczenie albo ma za sobą wcześniejszą emeryturę, trzeba uważać, aby nie pomylić wniosku o pierwsze przyznanie emerytury z wnioskiem o przeliczenie. Kwestie szczegółowe omawia osobny tekst: Przeliczenie wcześniejszej emerytury po wieku emerytalnym.

Kluczowy dokument po stronie pracowniczej to świadectwo pracy. Jeżeli ZUS przyzna emeryturę, ale zawiesi jej wypłatę z powodu kontynuowania zatrudnienia, po ustaniu stosunku pracy należy przedstawić dokument potwierdzający rozwiązanie umowy i wystąpić o podjęcie wypłaty. W praktyce najczęściej będzie to właśnie świadectwo pracy albo zaświadczenie pracodawcy, jeżeli świadectwo nie zostało jeszcze wydane.

Jak ZUS liczy świadczenie lub okresy

W powszechnym systemie emerytalnym wysokość emerytury zależy od danych zapisanych na koncie ubezpieczonego w ZUS. Dla osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r. podstawowy mechanizm polega na podzieleniu zwaloryzowanej podstawy obliczenia emerytury przez średnie dalsze trwanie życia właściwe według tablic ogłaszanych przez Prezesa GUS. Im wyższa podstawa i im późniejsze przejście na emeryturę, tym zwykle wyższe świadczenie, choć ostateczny wynik zależy od konkretnych danych na koncie.

Do podstawy obliczenia emerytury wchodzą przede wszystkim zwaloryzowane składki na ubezpieczenie emerytalne, zwaloryzowany kapitał początkowy oraz środki zapisane na subkoncie, jeżeli dana osoba je posiada. ZUS uwzględnia dane wynikające z dokumentów i z zapisów na koncie ubezpieczonego, dlatego przed złożeniem wniosku warto sprawdzić, czy nie brakuje okresów zatrudnienia albo wynagrodzeń.

Okresy składkowe i nieskładkowe

Okresy składkowe i nieskładkowe mają szczególne znaczenie przy dokumentowaniu stażu, ustalaniu kapitału początkowego oraz przy sprawdzaniu prawa do najniższej emerytury. Dla części osób samo osiągnięcie wieku emerytalnego i zapis składek na koncie wystarczy do przyznania świadczenia, ale wysokość może być niska, jeżeli staż i składki były niewielkie.

Okresy składkowe to między innymi okresy zatrudnienia, za które opłacano składki. Okresy nieskładkowe obejmują na przykład niektóre okresy pobierania świadczeń chorobowych, nauki czy opieki, jeżeli spełniają warunki ustawowe. Nie każdy dokument automatycznie zwiększy emeryturę, ale brak dokumentów może obniżyć kapitał początkowy albo utrudnić ustalenie stażu.

Kapitał początkowy, subkonto i waloryzacja

Kapitał początkowy odtwarza wartość ubezpieczenia sprzed 1999 r. Jeżeli pracownik przed tą datą pracował, a ZUS nie ustalił jeszcze kapitału początkowego albo ustalił go na podstawie niepełnych dokumentów, warto to sprawdzić przed przejściem na emeryturę. Brak dokumentów płacowych może spowodować przyjęcie mniej korzystnych danych.

Waloryzacja polega na podwyższeniu zapisanych składek, kapitału początkowego i środków na subkoncie według ustawowych zasad. Dlatego miesiąc złożenia wniosku i moment przejścia na emeryturę mogą mieć znaczenie dla wyliczenia świadczenia. Nie oznacza to jednak, że każdemu opłaca się czekać. Decyzja powinna uwzględniać wysokość przyszłej emerytury, bieżące dochody z pracy, zdrowie, sytuację rodzinną i potrzebę uzyskania świadczenia.

Decyzja ZUS, terminy i odwołanie

ZUS powinien wydać decyzję po wyjaśnieniu ostatniej okoliczności niezbędnej do rozstrzygnięcia sprawy. W decyzji ZUS wskazuje, czy przyznaje emeryturę, od kiedy przysługuje prawo do świadczenia, jaka jest jego wysokość oraz czy wypłata zostaje podjęta czy zawieszona.

Jeżeli pracownik nadal pozostaje w stosunku pracy z pracodawcą, u którego był zatrudniony bezpośrednio przed nabyciem prawa do emerytury, ZUS może przyznać prawo do emerytury, ale zawiesić wypłatę do czasu rozwiązania tego stosunku pracy. Po zakończeniu zatrudnienia należy przekazać do ZUS dokument potwierdzający ustanie umowy i wniosek o podjęcie wypłaty.

Od decyzji ZUS można wnieść odwołanie do sądu okręgowego, sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, za pośrednictwem oddziału ZUS, który wydał decyzję. Termin wynosi miesiąc od dnia doręczenia decyzji. W odwołaniu trzeba wskazać, z czym ubezpieczony się nie zgadza, czego żąda oraz jakie dokumenty potwierdzają jego stanowisko.

Jeżeli problem dotyczy już pobieranej emerytury i dalszej pracy, warto odróżnić zawieszenie wypłaty przy pierwszym przejściu na emeryturę od późniejszego przeliczenia świadczenia po nowych składkach. Ten drugi temat omawia szerzej artykuł Przeliczenie emerytury pracującego emeryta.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak różna może być kolejność działań przy przejściu z pracy na emeryturę. W każdej sprawie trzeba jednak porównać daty, dokumenty i treść decyzji ZUS.

Najczęstsze błędy

Najczęstszy błąd polega na założeniu, że osiągnięcie wieku emerytalnego automatycznie kończy zatrudnienie albo automatycznie uruchamia wypłatę emerytury. Tak nie jest. Potrzebny jest wniosek do ZUS, a dla wypłaty świadczenia często także potwierdzenie rozwiązania stosunku pracy z dotychczasowym pracodawcą.

Drugim błędem jest złożenie wniosku bez sprawdzenia dokumentów. Jeżeli brakuje świadectw pracy, dokumentów płacowych albo informacji o okresach nieskładkowych, ZUS może obliczyć emeryturę na podstawie niepełnych danych. Późniejsze przeliczenie bywa możliwe, ale wymaga dodatkowego postępowania.

Trzeci błąd to rozwiązanie umowy bez przeliczenia skutków finansowych. Pracownik powinien uwzględnić termin wypłaty ostatniego wynagrodzenia, ekwiwalent za urlop, odprawę emerytalną, datę nabycia prawa do emerytury oraz ewentualne opóźnienie wynikające z konieczności uzupełnienia dokumentów.

Czwarty błąd dotyczy odwołania. Jeżeli decyzja ZUS jest niekorzystna, termin na odwołanie wynosi miesiąc od doręczenia decyzji. Samo złożenie pisma z prośbą o ponowne sprawdzenie sprawy może nie zastąpić prawidłowego odwołania, jeżeli z jego treści nie wynika jasno, że ubezpieczony kwestionuje decyzję.

FAQ

Czy muszę rozwiązać umowę o pracę, żeby złożyć wniosek o emeryturę?

Nie zawsze. Można złożyć wniosek i nadal pracować, ale ZUS może zawiesić wypłatę emerytury, jeżeli nie rozwiążesz stosunku pracy z dotychczasowym pracodawcą. W takiej sytuacji prawo do emerytury może być ustalone, ale pieniądze nie będą wypłacane do czasu ustania zatrudnienia.

Kiedy najlepiej rozwiązać umowę o pracę przed emeryturą?

Najczęściej datę rozwiązania umowy dopasowuje się do miesiąca, od którego pracownik chce pobierać emeryturę. Przed podpisaniem porozumienia albo złożeniem wypowiedzenia warto sprawdzić dokumenty w ZUS, okres wypowiedzenia, urlop, świadectwo pracy i prawo do odprawy emerytalnej.

Czy po przejściu na emeryturę mogę wrócić do pracy?

Tak. Po rozwiązaniu dotychczasowego stosunku pracy można zawrzeć nową umowę, także z tym samym pracodawcą. Trzeba jednak pamiętać, że w niektórych sytuacjach przychód może mieć znaczenie dla rozliczeń z ZUS, zwłaszcza przy wcześniejszych świadczeniach albo świadczeniach objętych limitami dorabiania.

Czy należy mi się odprawa emerytalna?

Pracownikowi spełniającemu warunki do emerytury, którego stosunek pracy ustał w związku z przejściem na emeryturę, przysługuje co najmniej jednomiesięczna odprawa emerytalna na podstawie Kodeksu pracy. Wyższe odprawy mogą wynikać z przepisów szczególnych, układów zbiorowych, regulaminów albo pragmatyk służbowych.

Co zrobić, gdy ZUS zawiesił wypłatę emerytury?

Trzeba sprawdzić uzasadnienie decyzji. Jeżeli powodem jest kontynuowanie zatrudnienia, zwykle konieczne jest rozwiązanie stosunku pracy i złożenie w ZUS dokumentu potwierdzającego ustanie zatrudnienia. Jeżeli nie zgadzasz się z decyzją, możesz wnieść odwołanie w terminie miesiąca od jej doręczenia.

Czy okres pracy w KRUS może mieć znaczenie dla emerytury z ZUS?

Może mieć znaczenie, ale zależy to od rodzaju okresów, przebiegu ubezpieczenia i tego, czy te same okresy nie są rozliczane podwójnie. Szerzej ten problem wyjaśnia artykuł Czy KRUS wlicza się do emerytury z ZUS?.

Czy ZUS wypłaci emeryturę za miesiące sprzed złożenia wniosku?

Co do zasady emeryturę wypłaca się od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek, nie wcześniej jednak niż od miesiąca spełnienia warunków. Dlatego nie warto zwlekać z wnioskiem, jeżeli pracownik chce od konkretnego miesiąca otrzymywać świadczenie.

Podsumowanie

Przejście na emeryturę wymaga zaplanowania dat i dokumentów. Osiągnięcie wieku emerytalnego nie kończy umowy o pracę, a samo przyznanie prawa do emerytury nie zawsze oznacza natychmiastową wypłatę. Jeżeli pracownik chce pobierać świadczenie, powinien zadbać o rozwiązanie stosunku pracy z dotychczasowym pracodawcą i przekazanie ZUS dokumentu potwierdzającego ustanie zatrudnienia.

Przed odejściem z pracy warto sprawdzić konto w ZUS, kapitał początkowy, świadectwa pracy, dokumenty płacowe, prawo do odprawy i treść planowanego porozumienia albo wypowiedzenia. Jeżeli decyzja ZUS jest niekorzystna, trzeba pilnować miesięcznego terminu na odwołanie.

Źródła

• Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w szczególności art. 25, art. 26, art. 103a, art. 116 i art. 129.
• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, w szczególności art. 30 i art. 92¹.
• Informacje i formularze ZUS dotyczące wniosku EMP, postępowania w sprawie przyznania emerytury, kapitału początkowego oraz odwołania od decyzji ZUS.
• Komunikaty i obwieszczenia dotyczące waloryzacji składek, kapitału początkowego i subkonta publikowane przez właściwe organy.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.