1
Dodatkowe roczne świadczenie pieniężne dla emerytów i rencistów, wypłacane w kwietniu. Kwota równa najniższej emeryturze. ustawa o 13. emeryturze
Trzynasta emerytura to dodatkowe roczne świadczenie dla emerytów i rencistów, wypłacane z urzędu (bez wniosku) w wysokości najniższej emerytury. Przysługuje wszystkim uprawnionym w równej kwocie, niezależnie od wysokości ich świadczenia.
PrzykładKażdy emeryt otrzymuje „trzynastkę" w kwocie równej emeryturze minimalnej, wypłacaną zwykle w kwietniu. Nie trzeba składać wniosku — ZUS wypłaca świadczenie automatycznie. Kwota jest taka sama dla osoby z niską i wysoką emeryturą.
Zobacz też: emerytura · emerytura minimalna
Drugie dodatkowe świadczenie pieniężne dla emerytów (od 2021 r.), wypłacane w sierpniu/wrześniu. Wysokość zależna od emerytury. ustawa o 14. emeryturze
Czternasta emerytura (od 2021 r.) to kolejne dodatkowe świadczenie roczne, którego pełna kwota zależy od wysokości pobieranej emerytury (powyżej progu jest pomniejszana „złotówka za złotówkę"). Wypłaca się je z urzędu.
PrzykładEmeryt z niskim świadczeniem dostaje pełną „czternastkę", a osoba z emeryturą powyżej progu — kwotę odpowiednio pomniejszoną. Świadczenie wypłaca ZUS bez wniosku, zwykle w drugiej połowie roku. Poniżej minimalnej kwoty czternastki świadczenie nie jest wypłacane.
Zobacz też: 13. emerytura · emerytura
5
B
Jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia dziecka (1000 zł). Przysługuje jeśli dochód rodziny nie przekracza 1922 zł na osobę i zostanie złożony wniosek do 12 m-cy. ustawa o świadczeniach rodzinnych
Becikowe to jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia dziecka, przysługująca po spełnieniu kryterium dochodowego (1922 zł na osobę w rodzinie). Warunkiem jest pozostawanie matki pod opieką lekarską nie później niż od 10. tygodnia ciąży.
PrzykładRodzice noworodka składają wniosek o becikowe w ciągu 12 miesięcy od urodzenia dziecka, dołączając zaświadczenie o opiece lekarskiej w ciąży. Jeśli dochód na osobę przekroczy 1922 zł, świadczenie nie przysługuje. Becikowe gminne (jeśli gmina je wprowadziła) jest odrębnym, dodatkowym świadczeniem.
Zobacz też: zasiłek macierzyński
E
Świadczenie z FUS po osiągnięciu wieku emerytalnego (60 K / 65 M) i posiadania co najmniej 1 dnia okresu składkowego. Wysokość liczona na podstawie kapitału. ustawa o FUS
Emerytura w systemie zdefiniowanej składki zależy od sumy zwaloryzowanych składek i kapitału początkowego podzielonej przez średnie dalsze trwanie życia. Im później przejdzie się na emeryturę po osiągnięciu wieku emerytalnego, tym wyższe świadczenie.
PrzykładKobieta, która ukończyła 60 lat i ma okresy składkowe, składa wniosek EMP — ZUS dzieli zgromadzony kapitał przez tablice dalszego trwania życia. Praca jeszcze przez 2 lata po 60. roku życia podnosi emeryturę, bo rośnie kapitał, a maleje dzielnik. Po przyznaniu świadczenia można nadal pracować, choć obowiązują limity dorabiania przed osiągnięciem wieku powszechnego.
Zobacz też: wiek emerytalny · kapitał początkowy
Świadczenie historyczne (50% wyliczonej emerytury) dla osób z długim stażem przed osiągnięciem wieku emerytalnego. Art. 26b ustawy o FUS został uchylony z dniem 1 października 2017 r. — prawo zachowały jedynie osoby objęte przepisami przejściowymi. art. 26b ustawy o FUS (uchylony)
Emerytura częściowa to świadczenie historyczne (50% pełnej emerytury) dla osób o długim stażu przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego. Podstawa prawna — art. 26b ustawy o FUS — została uchylona z dniem 1 października 2017 r., więc obecnie nie można nabyć tego świadczenia na nowo; prawo zachowały jedynie osoby objęte przepisami przejściowymi.
PrzykładMężczyzna, który warunki emerytury częściowej spełnił jeszcze przed jej zniesieniem (przed 1 października 2017 r.), mógł ją uzyskać i pobierać do osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego, kiedy to ZUS przeliczał ją na emeryturę pełną. Po 1 października 2017 r. świadczenie nie jest już przyznawane — pozostaje wyłącznie kwestią praw nabytych.
Zobacz też: emerytura
Emerytura dla pracowników górnictwa po przepracowaniu określonych lat w warunkach górniczych (15-25 lat). Specjalne zasady wymiaru. ustawa o emeryturach górniczych
Emerytura górnicza przysługuje po przepracowaniu wymaganych okresów pracy górniczej, często bez względu na wiek, z korzystnym przelicznikiem stażu. To jedno z branżowych świadczeń odbiegających od zasad powszechnych.
PrzykładGórnik dołowy z wymaganym stażem pracy górniczej może przejść na emeryturę górniczą wcześniej niż na powszechną. Okresy pracy pod ziemią liczone są z przelicznikiem, co skraca wymagany staż. Świadczenie ustala ZUS na podstawie zaświadczeń od pracodawcy o charakterze pracy.
Zobacz też: emerytura · emerytura pomostowa
Najniższe świadczenie emerytalne (od 1 marca 2026 r.: 1978,49 zł brutto). Gwarantowane osobom z odpowiednim stażem składkowym (20K/25M lat). ustawa o FUS
Emeryturę gwarantuje się do poziomu minimalnego (od 1 marca 2026 r.: 1978,49 zł brutto), ale tylko po wykazaniu minimalnego stażu: 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn (okresy składkowe i nieskładkowe). Bez tego stażu ZUS wypłaca świadczenie w wysokości wynikającej z kapitału, choćby było niższe.
PrzykładKobieta z 22-letnim stażem, której wyliczona emerytura wyniosła 1500 zł, otrzyma dopłatę do gwarantowanego minimum. Gdyby miała tylko 18 lat stażu, dopłata by nie przysługiwała i dostałaby kwotę z kapitału. Dlatego przy krótkim stażu warto rozważyć dopracowanie brakujących okresów.
Zobacz też: emerytura · wiek emerytalny
Świadczenie dla osób, które wykonywały lub wykonują pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, po spełnieniu warunków wieku, stażu i pracy z wykazów ustawy (warunek wykonywania pracy przed 1999 r. zniesiono od 2024 r.). Niższy wiek emerytalny: 55K/60M. ustawa o emeryturach pomostowych
Emerytura pomostowa przysługuje osobom wykonującym prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze (wg wykazów ustawowych), pozwalając zakończyć aktywność przed powszechnym wiekiem. Wymaga określonego stażu w takich pracach i spełnienia warunków ustawy pomostowej.
PrzykładHutnik pracujący w warunkach szczególnych po osiągnięciu wymaganego stażu i wieku może przejść na emeryturę pomostową. Pracodawca musi potwierdzić charakter pracy i odprowadzać składkę na FEP. Po przejściu na to świadczenie obowiązują zasady dotyczące zatrudnienia w pracach szczególnych.
Zobacz też: emerytura · emerytura górnicza
F
FUSFundusz Ubezpieczeń Społecznych
Państwowy fundusz celowy, z którego wypłacane są emerytury, renty, zasiłki. Zarządzany przez ZUS, zasilany ze składek na ubezpieczenie społeczne. ustawa o FUS
FUS (Fundusz Ubezpieczeń Społecznych) to państwowy fundusz celowy, z którego wypłaca się emerytury, renty i zasiłki, zarządzany przez ZUS. Zasilają go bieżące składki ubezpieczonych, a w razie niedoboru — dotacja z budżetu państwa.
PrzykładSkładki emerytalne pracujących trafiają do FUS i finansują bieżące wypłaty świadczeń (system repartycyjny). Gdy wpływy ze składek nie wystarczają, brakującą kwotę pokrywa dotacja budżetowa. Z FUS pochodzą m.in. emerytury, renty, zasiłki chorobowe i pogrzebowe.
Zobacz też: emerytura · ZUS
I
K
Kwota odzwierciedlająca składki opłacone do 31.12.1998 r. (przed reformą emerytalną). Doliczana do nowej emerytury kapitałowej. ustawa o FUS
Kapitał początkowy odtwarza składki opłacone przed reformą z 1999 r. (do 31.12.1998 r.), których nie zapisywano na indywidualnych kontach. Po waloryzacji powiększa podstawę obliczenia emerytury.
PrzykładOsoba pracująca w latach 80. i 90. składa wniosek o ustalenie kapitału początkowego, dołączając świadectwa pracy i druki Rp-7. Im wyższe udokumentowane zarobki sprzed 1999 r., tym większy kapitał i wyższa przyszła emerytura. Brak dokumentów z tamtego okresu zwykle obniża wyliczony kapitał.
Zobacz też: emerytura · okres składkowy
Ustanie obowiązku ubezpieczenia (rozwiązanie umowy o pracę, zlecenia, zaprzestanie działalności). Wymaga wyrejestrowania (ZWUA). ustawa o systemie ubezpieczeń
Obowiązek ubezpieczenia ustaje wraz z zakończeniem tytułu do niego — rozwiązaniem umowy o pracę, zlecenia czy zamknięciem działalności. Płatnik musi wówczas wyrejestrować ubezpieczonego.
PrzykładPo rozwiązaniu umowy o pracę pracodawca składa ZUS ZWUA w ciągu 7 dni, kończąc okres ubezpieczenia pracownika. Od dnia ustania tytułu znika ochrona, choć prawo do zasiłku chorobowego może jeszcze trwać przez tzw. okres ochronny. Aby zachować ciągłość ubezpieczenia chorobowego, niektórzy przystępują do ubezpieczenia dobrowolnego.
Zobacz też: ZUS ZWUA
KRUSKasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego
System ubezpieczeń społecznych dla rolników i ich rodzin. Niższe składki, własne świadczenia (emerytura rolnicza, renta strukturalna). ustawa o KRUS
KRUS to odrębny od ZUS system ubezpieczeń społecznych rolników i ich rodzin, z niższymi, kwartalnymi składkami i własnymi świadczeniami. Podleganie KRUS zależy od posiadania gospodarstwa o określonej powierzchni i braku innego tytułu do ZUS.
PrzykładRolnik prowadzący gospodarstwo powyżej 1 ha przeliczeniowego opłaca składki w KRUS, a nie w ZUS. Podjęcie pozarolniczej działalności gospodarczej może go z KRUS wykluczyć, jeśli przekroczy limit podatku. Świadczenia rolnicze (np. emerytura rolnicza) ustala i wypłaca KRUS na własnych zasadach.
Zobacz też: ZUS
L
L4zwolnienie lekarskie
Zaświadczenie lekarskie o niezdolności do pracy. Przesyłane elektronicznie (e-ZLA). Podstawa do wypłaty zasiłku chorobowego. ustawa o świadczeniach pieniężnych
L4 (e-ZLA) to elektroniczne zaświadczenie lekarskie o niezdolności do pracy, automatycznie trafiające do ZUS i pracodawcy. Stanowi podstawę wypłaty wynagrodzenia chorobowego, a następnie zasiłku chorobowego.
PrzykładLekarz wystawia pracownikowi e-ZLA, które od razu widnieje na profilu pracodawcy w PUE ZUS — nie trzeba dostarczać papierowego druku. W trakcie zwolnienia ubezpieczony powinien wykorzystywać je zgodnie z zaleceniami, bo ZUS i pracodawca mogą przeprowadzić kontrolę. Praca zarobkowa na L4 grozi utratą prawa do zasiłku za cały okres zwolnienia.
Zobacz też: zasiłek chorobowy · świadczenie rehabilitacyjne
Lekarz wydający orzeczenia o niezdolności do pracy. Od decyzji można odwołać się do komisji lekarskiej ZUS i sądu. ustawa o emeryturach FUS
Lekarz orzecznik ZUS ocenia niezdolność do pracy na potrzeby rent i innych świadczeń. Od jego orzeczenia przysługuje sprzeciw do komisji lekarskiej ZUS, a dalej droga sądowa.
PrzykładUbezpieczony niezadowolony z orzeczenia lekarza orzecznika wnosi sprzeciw do komisji lekarskiej ZUS w ciągu 14 dni. Jeśli komisja podtrzyma stanowisko, decyzję ZUS można zaskarżyć odwołaniem do sądu. W postępowaniu sądowym opinię wydaje niezależny biegły lekarz.
Zobacz też: orzeczenie o niezdolności · renta z tytułu niezdolności do pracy
M
Niższe składki ZUS dla przedsiębiorców z przychodem do 120 000 zł rocznie. Wymierzone proporcjonalnie do dochodu. Max 36 miesięcy w 60. art. 18c ustawy o systemie ubezpieczeń
Mały ZUS Plus pozwala przedsiębiorcom z rocznym przychodem do 120 000 zł opłacać składki społeczne od podstawy zależnej od dochodu, a nie od stałej kwoty. Z ulgi można korzystać maksymalnie 36 miesięcy w ciągu 60 miesięcy działalności.
PrzykładPrzedsiębiorca z przychodem 90 000 zł rocznie ustala podstawę składek na podstawie połowy przeciętnego miesięcznego dochodu, co obniża jego ZUS. Z ulgi nie skorzysta, jeśli wykonuje działalność na rzecz byłego pracodawcy lub przekroczy limit przychodu. Mały ZUS Plus nie obejmuje składki zdrowotnej, którą liczy się odrębnie.
Zobacz też: zwolnienie ze składek ZUS
N
Stan ograniczonej sprawności fizycznej, psychicznej lub umysłowej. Stopnie: lekki, umiarkowany, znaczny. Orzeka zespół powiatowy/wojewódzki. ustawa o rehabilitacji
Niepełnosprawność orzekają zespoły do spraw orzekania (stopień lekki, umiarkowany, znaczny) i jest to coś innego niż orzeczenie ZUS o niezdolności do pracy. Oba orzeczenia dają jednak różne uprawnienia — np. ulgi, dofinansowania, świadczenia.
PrzykładOsoba z orzeczonym umiarkowanym stopniem niepełnosprawności korzysta z ulg i dofinansowań PFRON, choć nie pobiera renty z ZUS. Jeśli równolegle utraci zdolność do pracy, może wystąpić o rentę z tytułu niezdolności. Te dwa systemy orzecznicze działają niezależnie i mają odrębne skutki prawne.
Zobacz też: renta z tytułu niezdolności · orzeczenie o niezdolności
O
Środek prawny od decyzji ZUS do sądu okręgowego (sąd pracy i ubezpieczeń społecznych). Termin 1 miesiąc od doręczenia decyzji. art. 477⁹ K.p.c.
Od decyzji ZUS przysługuje odwołanie do sądu okręgowego (wydział pracy i ubezpieczeń społecznych), wnoszone za pośrednictwem ZUS w terminie miesiąca od doręczenia decyzji. Postępowanie sądowe jest dla ubezpieczonego co do zasady wolne od kosztów.
PrzykładUbezpieczony, któremu ZUS odmówił renty, składa odwołanie w ciągu miesiąca, kierując je do sądu przez jednostkę ZUS. ZUS może jeszcze samodzielnie zmienić decyzję; jeśli tego nie zrobi, przekazuje sprawę do sądu. Sąd ubezpieczeń społecznych nie pobiera od ubezpieczonego opłaty sądowej w tego typu sprawach.
Zobacz też: lekarz orzecznik ZUS · ZUS
OFEOtwarty Fundusz Emerytalny
Fundusze emerytalne II filaru (inwestujące część składki emerytalnej). Od 2014 r. dobrowolne — przy wyborze OFE do funduszu trafia 2,92% podstawy, a 4,38% na subkonto ZUS; bez OFE całe 7,3% zapisywane jest na subkoncie ZUS. ustawa o OFE
OFE to fundusze II filaru inwestujące część składki emerytalnej osób, które do nich przystąpiły. Po reformie rola OFE została ograniczona, a środki w „suwaku" są stopniowo przenoszone na subkonto w ZUS w okresie przed emeryturą.
PrzykładNa 10 lat przed wiekiem emerytalnym środki ubezpieczonego z OFE są sukcesywnie przenoszone na subkonto w ZUS (mechanizm „suwaka"). Dzięki temu blisko emerytury kapitał nie jest narażony na wahania giełdowe. Wypłatę emerytury z tych środków realizuje docelowo ZUS.
Zobacz też: emerytura · subkonto ZUS
Okres opłacania składek emerytalno-rentowych. Wlicza się również okres pracy przed 1999 r. (gdy składki płacił pracodawca). Decyduje o stażu i wysokości świadczenia. art. 6 ustawy o FUS
Okres składkowy to czas opłacania składek emerytalno-rentowych (m.in. praca na etacie, działalność, zlecenie). Decyduje o prawie do świadczeń i ich wysokości, a wraz z okresami nieskładkowymi tworzy staż ubezpieczeniowy.
PrzykładLata pracy na etacie i prowadzenia działalności sumują się jako okresy składkowe potrzebne do emerytury minimalnej. Im dłuższy okres składkowy i wyższe składki, tym wyższa przyszła emerytura. Okresy te dokumentuje się świadectwami pracy i zapisami na koncie ZUS.
Zobacz też: okresy nieskładkowe · emerytura
Okresy uwzględniane przy ustalaniu uprawnień emerytalno-rentowych mimo braku składek (studia, urlop wychowawczy, choroba). Liczone do 1/3 okresów składkowych. art. 7 ustawy o FUS
Okresy nieskładkowe (np. studia, pobieranie zasiłku chorobowego, urlop wychowawczy) wlicza się do uprawnień emerytalno-rentowych, ale w ograniczonym zakresie — maksymalnie do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Mają one mniejszą wagę przy ustalaniu stażu.
PrzykładPrzy ustalaniu prawa do emerytury minimalnej ZUS dolicza lata studiów jako okres nieskładkowy, ale tylko do limitu 1/3 okresów składkowych. Dzięki temu osoba z krótszym stażem składkowym może osiągnąć wymagane minimum. Nadwyżki okresów nieskładkowych ponad limit się nie uwzględnia.
Zobacz też: okres składkowy · emerytura
Decyzja lekarza orzecznika ZUS o niezdolności (całkowitej lub częściowej, trwałej lub okresowej). Podstawa do renty z tytułu niezdolności do pracy. art. 12 ustawy o FUS
Orzeczenie o niezdolności do pracy (całkowitej lub częściowej) wydaje lekarz orzecznik ZUS i jest warunkiem przyznania renty. Niezdolność może być orzeczona okresowo lub trwale.
PrzykładLekarz orzecznik stwierdza częściową niezdolność do pracy na 2 lata, co otwiera drogę do renty z tytułu niezdolności. Przed końcem tego okresu trzeba poddać się ponownemu badaniu, by przedłużyć świadczenie. Od niekorzystnego orzeczenia można wnieść sprzeciw do komisji lekarskiej ZUS.
Zobacz też: renta z tytułu niezdolności do pracy · lekarz orzecznik ZUS
P
PUE ZUSPlatforma Usług Elektronicznych
Portal internetowy ZUS dla ubezpieczonych, świadczeniobiorców i płatników. Składanie wniosków, podgląd składek, historii pracy. (praktyka)
PUE ZUS (obecnie eZUS) to portal internetowy do obsługi spraw ubezpieczonych, świadczeniobiorców i płatników. Od 2023 r. posiadanie konta jest obowiązkowe dla płatników składek.
PrzykładUbezpieczony sprawdza na PUE ZUS swoje zwolnienia lekarskie, stan konta i wnioski oraz odbiera korespondencję z ZUS. Płatnik składek ma obowiązek prowadzić profil na PUE i tą drogą rozliczać się z ZUS. Przez portal można też złożyć m.in. wniosek o emeryturę czy zasiłek.
Zobacz też: ZUS · ZUS ZUA
Osoba lub podmiot opłacający składki na ubezpieczenia społeczne za ubezpieczonych (pracodawca, zleceniodawca, sam przedsiębiorca). Rejestruje się w ZUS. ustawa o systemie ubezpieczeń
Płatnik składek (pracodawca, zleceniodawca, przedsiębiorca za siebie) oblicza, potrąca i odprowadza składki oraz zgłasza ubezpieczonych do ZUS. Odpowiada za prawidłowość i terminowość rozliczeń, w tym deklaracji ZUS DRA.
PrzykładPracodawca jako płatnik co miesiąc składa deklarację rozliczeniową i opłaca składki za pracowników do 20. dnia następnego miesiąca. Za zaległości płatnik odpowiada wobec ZUS wraz z odsetkami, niezależnie od pracownika. To płatnik zgłasza i wyrejestrowuje ubezpieczonych na formularzach ZUS ZUA i ZWUA.
Zobacz też: ZUS · ZUS DRA
R
Świadczenie po zmarłym ubezpieczonym/emerycie, przysługujące dzieciom (do 16 lat lub 25 jeśli uczą się), współmałżonkowi, rodzicom. Wysokość zależy od liczby uprawnionych. art. 65 ustawy o FUS
Renta rodzinna przysługuje uprawnionym członkom rodziny po zmarłym, który miał prawo do emerytury lub renty (albo spełniał warunki do nich). Uprawnieni to m.in. dzieci do 16 lat (lub do 25 w trakcie nauki), małżonek i w pewnych sytuacjach rodzice.
PrzykładPo śmierci ojca dzieci uczące się otrzymują rentę rodzinną do ukończenia 25. roku życia. Wdowa nabywa prawo do renty po osiągnięciu określonego wieku lub gdy wychowuje małe dzieci. Jedną rentę rodzinną dzieli się na wszystkich uprawnionych w równych częściach.
Zobacz też: renta z tytułu niezdolności · zasiłek pogrzebowy
Świadczenie dla osób z całkowitą niezdolnością do pracy powstałą przed 18. rokiem życia (lub do 25. roku w trakcie nauki). Wysokość = 100% renty z tytułu całkowitej niezdolności. ustawa o rencie socjalnej
Renta socjalna przysługuje osobie pełnoletniej całkowicie niezdolnej do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało przed 18. rokiem życia (lub w trakcie nauki przed 25. rokiem). Jest niezależna od stażu składkowego.
PrzykładOsoba z niepełnosprawnością od dzieciństwa, która nigdy nie mogła podjąć pracy, otrzymuje rentę socjalną z ZUS. Świadczenie jest powiązane z kwotą renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Można je łączyć z dorabianiem, ale po przekroczeniu limitów przychodu rentę zawiesza się lub zmniejsza.
Zobacz też: renta z tytułu niezdolności · niepełnosprawność
Świadczenie dla osób niezdolnych do dotychczasowej pracy, ale mogących przekwalifikować się zawodowo. Wypłacana przez 6-36 miesięcy. art. 60 ustawy o FUS
Renta szkoleniowa przysługuje osobie niezdolnej do dotychczasowej pracy, którą można przekwalifikować zawodowo. Przyznaje się ją zwykle na 6 miesięcy (z możliwością przedłużenia) na czas przekwalifikowania.
PrzykładPracownik, który ze względu na stan zdrowia nie może wrócić do swojego zawodu, otrzymuje rentę szkoleniową na czas zdobycia nowych kwalifikacji. O celowości przekwalifikowania orzeka lekarz orzecznik ZUS, a kierunek wskazuje urząd pracy. Po skutecznym przekwalifikowaniu osoba wraca na rynek pracy w nowym zawodzie.
Zobacz też: renta z tytułu niezdolności · świadczenie rehabilitacyjne
Świadczenie dla osób, które utraciły zdolność do pracy. Wymaga orzeczenia lekarza orzecznika i odpowiedniego stażu (od 1 do 5 lat zależnie od wieku). art. 57 ustawy o FUS
Renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje osobie, która utraciła zdolność do pracy, ma wymagany staż i u której niezdolność powstała w określonym czasie. Wymaga orzeczenia o niezdolności wydanego przez lekarza orzecznika ZUS.
PrzykładPracownik po poważnej chorobie, uznany za częściowo niezdolnego do pracy, z odpowiednim stażem, otrzymuje rentę z tytułu niezdolności. Renta bywa przyznawana okresowo, więc przed jej końcem konieczne jest ponowne badanie. Po osiągnięciu wieku emerytalnego rentę zwykle zastępuje emerytura.
Zobacz też: orzeczenie o niezdolności · renta rodzinna
S
Składka 2,45% wynagrodzenia opłacana przez ubezpieczonego. Obowiązkowa dla pracowników, dobrowolna dla zleceniobiorców i przedsiębiorców. Daje prawo do zasiłku chorobowego. ustawa o systemie ubezpieczeń
Składka chorobowa (2,45% podstawy) finansuje zasiłki chorobowy, opiekuńczy, macierzyński i świadczenie rehabilitacyjne. Dla pracownika jest obowiązkowa, a dla zleceniobiorcy i przedsiębiorcy — dobrowolna.
PrzykładPrzedsiębiorca, który dobrowolnie opłaca składkę chorobową, po wymaganym okresie nabywa prawo do zasiłku chorobowego i macierzyńskiego. Od 2022 r. nieterminowe opłacenie składki nie powoduje już ustania dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, ale zaległości mogą wstrzymać wypłatę świadczenia do czasu ich uregulowania. U pracownika składka jest pobierana automatycznie z wynagrodzenia.
Zobacz też: zasiłek chorobowy · składka emerytalna
Składka 19,52% podstawy wymiaru (½ płaci pracownik, ½ pracodawca). Wpłacana do FUS lub częściowo do OFE/subkonta ZUS. ustawa o systemie ubezpieczeń
Składka emerytalna wynosi 19,52% podstawy wymiaru i jest dzielona po połowie między pracownika i pracodawcę. Zapisuje się ją na koncie i subkoncie ubezpieczonego, tworząc kapitał na przyszłą emeryturę.
PrzykładZ pensji pracownika potrącane jest 9,76%, a drugie 9,76% dopłaca pracodawca — razem 19,52% trafia na konto emerytalne. Im wyższe i dłużej odprowadzane składki, tym wyższa przyszła emerytura. Roczna podstawa składki jest ograniczona limitem 30-krotności.
Zobacz też: emerytura · subkonto ZUS
Składka 8% podstawy wymiaru (1,5% pracownik, 6,5% pracodawca). Finansuje renty z tytułu niezdolności do pracy i renty rodzinne. ustawa o systemie ubezpieczeń
Składka rentowa wynosi 8% podstawy (1,5% finansuje pracownik, 6,5% pracodawca) i finansuje renty z tytułu niezdolności do pracy oraz renty rodzinne. Podlega temu samemu limitowi 30-krotności co składka emerytalna.
PrzykładSkładka rentowa odprowadzana w czasie zatrudnienia daje prawo do renty z tytułu niezdolności i renty rodzinnej dla bliskich. Większą jej część (6,5%) pokrywa pracodawca, a mniejszą (1,5%) pracownik. Po przekroczeniu rocznego limitu podstawy składki tej się nie pobiera.
Zobacz też: renta z tytułu niezdolności · renta rodzinna
Składka na ubezpieczenie wypadkowe (od 0,67% do 3,33%, w zależności od branży). Płaci pracodawca. Finansuje zasiłek wypadkowy i odszkodowania. ustawa o ubezpieczeniu wypadkowym
Składkę wypadkową (od 0,67% do 3,33% podstawy) finansuje w całości pracodawca, a jej stopa zależy od rodzaju działalności i poziomu zagrożeń. Finansuje świadczenia z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych.
PrzykładFirma budowlana z wyższym ryzykiem wypadków płaci wyższą stopę składki wypadkowej niż biuro rachunkowe. Po wypadku przy pracy z tej składki finansowane są m.in. zasiłek i jednorazowe odszkodowanie. Stopę procentową ustala się na podstawie rodzaju działalności (PKD) i danych o wypadkowości.
Zobacz też: zasiłek chorobowy
Składka 9% na ubezpieczenie zdrowotne (NFZ). Od 2022 r. dla przedsiębiorców liczona od dochodu/przychodu (zależnie od formy opodatkowania). ustawa o świadczeniach NFZ
Składka zdrowotna (9%) finansuje świadczenia opieki zdrowotnej w NFZ i nie jest składką społeczną. Od 2022 r. dla przedsiębiorców jej wysokość zależy od formy opodatkowania i dochodu, a odliczenie od podatku zostało mocno ograniczone.
PrzykładPrzedsiębiorca na podatku liniowym liczy składkę zdrowotną jako procent dochodu, więc w dobrym miesiącu płaci więcej niż w słabym. Pracownik na etacie ma 9% potrącane od podstawy przez pracodawcę. Składki tej nie obejmuje limit 30-krotności, więc nalicza się ją niezależnie od wysokości zarobków.
Zobacz też: ZUS
Ubezpieczenia, na które można się zgłosić dobrowolnie (np. chorobowe dla zleceniobiorcy, emerytalno-rentowe dla przedsiębiorcy w okresie zawieszenia). art. 11 ustawy o systemie ubezpieczeń
Niektóre ubezpieczenia można opłacać dobrowolnie — np. chorobowe dla zleceniobiorcy czy przedsiębiorcy, albo emerytalne i rentowe po ustaniu obowiązkowego tytułu. Pozwala to zachować ciągłość ochrony i prawo do świadczeń.
PrzykładPrzedsiębiorca przystępuje dobrowolnie do ubezpieczenia chorobowego, by po okresie wyczekiwania mieć prawo do zasiłku. Osoba, która straciła pracę, może opłacać dobrowolne składki emerytalno-rentowe, by nie przerywać stażu. Od 2022 r. zaległość w dobrowolnej składce chorobowej nie powoduje już jej ustania, choć może wstrzymać wypłatę świadczenia do czasu uregulowania zaległości.
Zobacz też: składka chorobowa
Indywidualne konto w ZUS, na które trafia 7,3% składki emerytalnej osób nie należących do OFE. Środki dziedziczone, waloryzowane corocznie. ustawa o FUS
Subkonto w ZUS gromadzi 7,3% podstawy składki emerytalnej osób, które nie są lub przestały być członkami OFE (albo środki przeniesione z OFE w „suwaku"). Jest waloryzowane i — w odróżnieniu od konta podstawowego — podlega dziedziczeniu.
PrzykładŚrodki na subkoncie powiększają przyszłą emeryturę, a po śmierci ubezpieczonego podlegają wypłacie uprawnionym osobom. To istotna różnica wobec głównego konta emerytalnego, które nie jest dziedziczone. Stan subkonta widać w corocznej informacji ZUS i na PUE ZUS.
Zobacz też: OFE · emerytura
Zasiłek rodzinny i dodatki dla rodzin spełniających kryterium dochodowe. Od 2019 r. zastąpione w dużej mierze przez 800+. ustawa o świadczeniach rodzinnych
Świadczenia rodzinne to zasiłek rodzinny wraz z dodatkami, przysługujące rodzinom spełniającym kryterium dochodowe. Wypłaca je gmina, a nie ZUS, i są niezależne od powszechnego 800+.
PrzykładRodzina o niższych dochodach pobiera zasiłek rodzinny z dodatkami (np. na start szkolny, na samotne wychowanie). Wniosek składa się w gminie i rozlicza w okresach zasiłkowych. Przekroczenie progu dochodowego oznacza utratę prawa, choć działa mechanizm „złotówka za złotówkę".
Zobacz też: zasiłek rodzinny · becikowe
Świadczenie dla nauczycieli, którzy nie spełniają warunków emerytury: wymaga 30 lat stażu ogólnego (składkowego i nieskładkowego), w tym 20 lat pracy nauczycielskiej w wymiarze co najmniej 1/2 etatu, rozwiązania stosunku pracy i osiągnięcia wieku z ustawy. ustawa o świadczeniach kompensacyjnych nauczycieli
Świadczenie kompensacyjne dla nauczycieli przysługuje tym, którzy osiągnęli określony wiek i staż (w tym staż przy tablicy), a nie spełniają warunków emerytury pomostowej. Pozwala wcześniej zakończyć pracę nauczycielską.
PrzykładNauczycielka z wymaganym stażem pedagogicznym, która osiągnęła określony wiek, przechodzi na świadczenie kompensacyjne zamiast pracować do wieku emerytalnego. Warunkiem jest rozwiązanie stosunku pracy w szkole. Po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego świadczenie zastępuje emerytura.
Zobacz też: emerytura pomostowa · emerytura
Świadczenie dla osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny (3386 zł miesięcznie w 2026 r., waloryzowane). Od 2024 r. nowe zasady — m.in. opieka nad dzieckiem z niepełnosprawnością z możliwością łączenia z pracą; równolegle chronione są prawa nabyte na starych zasadach. ustawa o świadczeniach rodzinnych
Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom opiekującym się niepełnosprawnym członkiem rodziny; od 2024 r. powiązano je z opieką nad dzieckiem z niepełnosprawnością i dopuszczono łączenie z pracą w pewnym zakresie. Wypłaca je gmina, a nie ZUS.
PrzykładRodzic dziecka z orzeczoną niepełnosprawnością pobiera świadczenie pielęgnacyjne, a od 2024 r. może przy tym dorabiać bez utraty prawa do świadczenia. Wniosek składa się w gminie (MOPS/GOPS), nie w ZUS. Dla opiekunów dorosłych osób z niepełnosprawnością funkcjonuje równolegle świadczenie wspierające.
Zobacz też: niepełnosprawność
Świadczenie dla osób zwolnionych przez pracodawcę i posiadających odpowiedni staż, ale nie wieku emerytalnego (55K/60M). Wypłacane do nabycia prawa do emerytury. ustawa o świadczeniach przedemerytalnych
Świadczenie przedemerytalne przysługuje osobom, które straciły pracę z przyczyn po stronie pracodawcy i mają odpowiedni wiek oraz staż, a wcześniej pobierały zasiłek dla bezrobotnych. Stanowi pomost do osiągnięcia wieku emerytalnego.
PrzykładPracownik zwolniony z przyczyn zakładu pracy, po okresie pobierania zasiłku dla bezrobotnych, występuje o świadczenie przedemerytalne. Wymaga to spełnienia warunków wieku i stażu określonych w ustawie. Po osiągnięciu wieku emerytalnego świadczenie zastępuje emerytura z ZUS.
Zobacz też: emerytura
Wypłacane po wyczerpaniu zasiłku chorobowego (max 12 miesięcy), jeśli ubezpieczony jest niezdolny do pracy, ale rokuje powrót. ustawa o świadczeniach pieniężnych
Świadczenie rehabilitacyjne przysługuje po wyczerpaniu zasiłku chorobowego (182 dni), jeśli dalsza niezdolność rokuje odzyskanie zdolności do pracy. Wypłaca się je maksymalnie 12 miesięcy, w wysokości 90%, a następnie 75% podstawy.
PrzykładPracownik po długiej chorobie, któremu skończył się zasiłek chorobowy, otrzymuje świadczenie rehabilitacyjne na czas dalszego leczenia. O potrzebie jego przyznania orzeka lekarz orzecznik ZUS. Jeśli po 12 miesiącach zdolność do pracy nie wróci, można ubiegać się o rentę.
Zobacz też: zasiłek chorobowy · renta z tytułu niezdolności
Nowe świadczenie (od 2024 r.) dla osób z niepełnosprawnością. Wypłacane na podstawie poziomu potrzeb (poziomy 1-7). ustawa o świadczeniu wspierającym
Świadczenie wspierające (od 2024 r.) trafia bezpośrednio do dorosłej osoby z niepełnosprawnością, a jego wysokość zależy od poziomu potrzeby wsparcia ustalanego punktowo. Wypłaca je ZUS, a wprowadzane jest etapami według liczby punktów.
PrzykładDorosła osoba z niepełnosprawnością uzyskuje decyzję o poziomie potrzeby wsparcia i na jej podstawie ZUS wypłaca świadczenie wspierające. Im wyższa liczba punktów, tym wyższe świadczenie. Inaczej niż pielęgnacyjne, trafia ono do samej osoby z niepełnosprawnością, a nie do opiekuna.
Zobacz też: niepełnosprawność · świadczenie pielęgnacyjne
U
System świadczeń na wypadek zdarzeń losowych (choroba, macierzyństwo, niezdolność do pracy, śmierć, wiek). Obowiązkowe lub dobrowolne. ustawa o systemie ubezpieczeń
Ubezpieczenie społeczne obejmuje cztery ryzyka: emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe, finansowane ze składek gromadzonych w FUS. Tytuł do ubezpieczeń (np. etat, zlecenie, działalność) decyduje, które z nich są obowiązkowe.
PrzykładPracownik etatowy podlega wszystkim czterem ubezpieczeniom społecznym, a zleceniobiorca — obowiązkowo emerytalnemu i rentowemu, chorobowemu dobrowolnie. Z tych ubezpieczeń finansowane są emerytury, renty oraz zasiłki. System jest powszechny i obowiązkowy, a obsługuje go ZUS.
Zobacz też: ZUS · KRUS
Zwolnienie ze składek ZUS przez pierwsze 6 miesięcy działalności gospodarczej dla nowych przedsiębiorców. Składka zdrowotna nadal obowiązkowa. art. 18 Prawa przedsiębiorców
Ulga na start zwalnia początkującego przedsiębiorcę ze składek społecznych przez pierwsze 6 miesięcy działalności (zostaje tylko składka zdrowotna). Po niej można skorzystać z preferencyjnego ZUS, a następnie z Małego ZUS Plus.
PrzykładNowy przedsiębiorca przez pół roku korzysta z ulgi na start, płacąc wyłącznie składkę zdrowotną. Po jej zakończeniu przechodzi na 24 miesiące preferencyjnych składek, a później na Mały ZUS Plus. Z ulgi nie skorzysta, jeśli będzie świadczyć usługi na rzecz byłego pracodawcy.
Zobacz też: Mały ZUS Plus · zwolnienie ze składek ZUS
Co do zasady nie podlega obowiązkowi opłacania składek ZUS. Wyjątek: gdy z autorską stawką ryczałtową lub gdy z osobą zatrudnioną u tego samego pracodawcy. art. 9 ustawy o systemie ubezpieczeń
Umowa o dzieło co do zasady nie rodzi obowiązku składek ZUS, dlatego bywa nadużywana zamiast etatu czy zlecenia. Wyjątek dotyczy dzieła zawartego z własnym pracodawcą lub wykonywanego na jego rzecz, a od 2021 r. każde dzieło trzeba zgłosić do ZUS (formularz RUD).
PrzykładGrafik wykonuje projekt logo na podstawie umowy o dzieło dla firmy, z którą nie łączy go etat — składki ZUS nie są należne. Gdyby to samo dzieło zawarł ze swoim pracodawcą, ZUS potraktowałby je jak część stosunku pracy. Niezależnie od oskładkowania zamawiający musi zgłosić zawarcie dzieła do ZUS w terminie 7 dni.
Zobacz też: umowa zlecenie a ZUS · umowa o pracę a ZUS
Pełne ubezpieczenie społeczne (emerytalne, rentowe, chorobowe, wypadkowe) + zdrowotne. Składki dzielone między pracownika i pracodawcę. ustawa o systemie ubezpieczeń
Umowa o pracę objęta jest pełnym, obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym: emerytalnym, rentowym, chorobowym i wypadkowym, a także zdrowotnym. Składki finansują wspólnie pracownik i pracodawca, a zgłoszenia dokonuje pracodawca jako płatnik składek.
PrzykładPracownik na etacie ma automatycznie opłacaną składkę chorobową, więc od pierwszego dnia choroby nabywa prawo do wynagrodzenia chorobowego i zasiłku. Pracodawca zgłasza go do ZUS na formularzu ZUS ZUA w ciągu 7 dni od zatrudnienia. Etat daje też pełną ochronę wypadkową i wlicza się do stażu emerytalnego.
Zobacz też: ZUS · płatnik składek
Obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne i rentowe, dobrowolnie chorobowe. Składki zdrowotne obowiązkowe. Studenci do 26 lat — bez ZUS. art. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń
Umowa zlecenia rodzi obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne i rentowe, a chorobowe jest dobrowolne; przy zbiegu tytułów zasady oskładkowania bywają złożone. Zgłoszenia i rozliczenia dokonuje zleceniodawca jako płatnik.
PrzykładZleceniobiorca bez innego tytułu podlega obowiązkowo składkom emerytalnej i rentowej, a chorobową opłaca tylko, jeśli się zgłosi. Student do 26. roku życia na zleceniu nie podlega składkom ZUS. Przy kilku zleceniach o oskładkowaniu decyduje m.in. wysokość podstaw z poszczególnych umów.
Zobacz też: ZUS · umowa o pracę a ZUS
20 tygodni po porodzie (przy 1 dziecku), wydłużany przy bliźniętach. W tym czasie wypłacany zasiłek macierzyński. art. 180 K.p.
Urlop macierzyński trwa 20 tygodni przy urodzeniu jednego dziecka (dłużej przy ciąży mnogiej), a za jego czas przysługuje zasiłek macierzyński. Część urlopu można wykorzystać jeszcze przed porodem.
PrzykładMatka korzysta z 20 tygodni urlopu macierzyńskiego, pobierając w tym czasie zasiłek macierzyński z ZUS. Po wykorzystaniu części urlopu może przekazać jego pozostałą część ojcu dziecka. Bezpośrednio po nim przysługuje urlop rodzicielski.
Zobacz też: zasiłek macierzyński · urlop rodzicielski
2 tygodnie urlopu dla ojca, do wykorzystania w ciągu 12 miesięcy od urodzenia/przysposobienia dziecka. Zasiłek 100% wynagrodzenia. art. 182³ K.p.
Urlop ojcowski to 2 tygodnie wyłącznego prawa ojca, do wykorzystania do ukończenia przez dziecko 12 miesięcy. Za jego czas przysługuje zasiłek macierzyński w wysokości 100% podstawy.
PrzykładOjciec bierze 2 tygodnie urlopu ojcowskiego w pierwszym roku życia dziecka, otrzymując 100% podstawy zasiłku. Urlop ten jest niezależny od urlopu matki i nie przechodzi na nią. Niewykorzystany do 12. miesiąca życia dziecka po prostu przepada.
Zobacz też: urlop macierzyński
Do 41 tygodni (43 przy bliźniętach) dla obojga rodziców. Można dzielić, łączyć z pracą. Zasiłek 70-100% wynagrodzenia. art. 182¹ᵃ K.p.
Urlop rodzicielski przysługuje obojgu rodzicom (do 41 tygodni, 43 przy ciąży mnogiej), przy czym po 9 nieprzenoszalnych tygodni jest zarezerwowane dla każdego z rodziców. Za jego czas wypłaca się zasiłek macierzyński.
PrzykładRodzice dzielą urlop rodzicielski między siebie, ale 9 tygodni przypadających ojcu przepada, jeśli ich nie wykorzysta. Wysokość zasiłku zależy od wybranego wariantu (np. 70% albo uśrednione 81,5% przy złożeniu wniosku na cały okres z góry). Urlop można wykorzystać do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 lat.
Zobacz też: urlop macierzyński · urlop wychowawczy
Do 36 miesięcy urlopu na opiekę nad dzieckiem do 6. roku życia. Bezpłatny, ale wlicza się do okresów składkowych. art. 186 K.p.
Urlop wychowawczy to do 36 miesięcy bezpłatnej opieki nad dzieckiem do ukończenia 6. roku życia, z czego 1 miesiąc jest nieprzenoszalny między rodzicami. W jego trakcie składki emerytalno-rentowe może finansować budżet państwa.
PrzykładRodzic z odpowiednim stażem korzysta z urlopu wychowawczego, by osobiście opiekować się małym dzieckiem. Urlop jest bezpłatny, ale okres ten może być uwzględniony przy ustalaniu emerytury jako okres nieskładkowy. Pracodawca nie może w tym czasie zwolnić pracownika, poza wyjątkami przewidzianymi w prawie pracy.
Zobacz też: urlop rodzicielski
W
Możliwość przejścia na emeryturę przed osiągnięciem wieku emerytalnego — m.in. dla pracy w szczególnych warunkach, długiego stażu, opieki nad dzieckiem. ustawa o emeryturach FUS
Wcześniejsza emerytura pozwala przejść na świadczenie przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego, ale tylko określonym grupom (np. pomostowa, górnicza) po spełnieniu warunków stażowych. Skutkuje zwykle niższym świadczeniem.
PrzykładOsoba pracująca w warunkach szczególnych korzysta z wcześniejszej emerytury, choć jej świadczenie będzie niższe niż przy dłuższej pracy. Wcześniejsze zakończenie aktywności skraca okres odprowadzania składek i powiększa dzielnik. Dlatego decyzję o wcześniejszym przejściu warto przeliczyć w kalkulatorze ZUS.
Zobacz też: emerytura · emerytura pomostowa
Powszechny wiek emerytalny: 60 lat dla kobiet, 65 lat dla mężczyzn (od 2017 r.). Po osiągnięciu można złożyć wniosek o emeryturę. art. 24 ustawy o FUS
Powszechny wiek emerytalny wynosi 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn. Osiągnięcie go daje prawo do emerytury i znosi ograniczenia w dorabianiu, a praca po tym wieku podwyższa świadczenie.
PrzykładKobieta po ukończeniu 60 lat może złożyć wniosek o emeryturę albo pracować dalej, podnosząc jej wysokość. Po osiągnięciu wieku powszechnego emeryt dorabia bez limitów, które obowiązują wcześniej. Decyzja o momencie przejścia istotnie wpływa na ostateczną kwotę świadczenia.
Zobacz też: emerytura · wcześniejsza emerytura
Formularz EMP składany do ZUS w celu uzyskania emerytury. Decyzję ZUS wydaje w terminie do 30 dni. Można składać miesiąc przed osiągnięciem wieku. ustawa o FUS
Wniosek o emeryturę (formularz EMP) składa się do ZUS, który ustala prawo i wysokość świadczenia w decyzji. Emeryturę przyznaje się od miesiąca złożenia wniosku (nie wstecz), dlatego termin złożenia ma znaczenie.
PrzykładUbezpieczony składa wniosek EMP osobiście, pocztą lub przez PUE ZUS, dołączając dokumenty potwierdzające okresy i zarobki. ZUS wydaje decyzję, od której przysługuje odwołanie do sądu. Złożenie wniosku tuż po, a nie przed nabyciem prawa, pozwala uniknąć utraty świadczenia za miesiące zwłoki.
Zobacz też: emerytura · wiek emerytalny
Z
Świadczenie za czas niezdolności do pracy (z reguły 80% podstawy, 100% przy ciąży/wypadku). Wypłacany do 182 dni (270 dni przy ciąży, gruźlicy). ustawa o świadczeniach pieniężnych
Zasiłek chorobowy przysługuje za czas niezdolności do pracy (zwykle 80% podstawy, 100% m.in. w ciąży i po wypadku), maksymalnie przez 182 dni (270 w ciąży i przy gruźlicy). Poprzedza go wynagrodzenie chorobowe płacone przez pracodawcę przez pierwsze 33 dni (14 dni po 50. roku życia).
PrzykładPracownik na zwolnieniu otrzymuje najpierw wynagrodzenie chorobowe od pracodawcy, a po 33 dniach — zasiłek z ZUS. Podstawę zasiłku stanowi średnie wynagrodzenie z 12 miesięcy. Po wyczerpaniu 182 dni można starać się o świadczenie rehabilitacyjne.
Zobacz też: L4 · świadczenie rehabilitacyjne
Świadczenie za okres urlopu macierzyńskiego, rodzicielskiego i ojcowskiego. Wysokość: 100% za urlop macierzyński, 70% za urlop rodzicielski albo uśrednione 81,5% przy jednym wniosku o cały okres z góry; 9 tygodni nieprzenoszalnych dla każdego z rodziców co do zasady 70%. ustawa o świadczeniach pieniężnych
Zasiłek macierzyński przysługuje za okres urlopu macierzyńskiego, rodzicielskiego i ojcowskiego. Jego wysokość (np. 100% albo uśrednione 81,5% za cały okres) zależy od wybranego wariantu i terminu złożenia wniosku.
PrzykładMatka pobiera zasiłek macierzyński przez cały okres urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego. Składając jeden wniosek o cały okres z góry, otrzymuje uśrednioną stawkę przez wszystkie miesiące. Zasiłek przysługuje też ubezpieczonym przedsiębiorcom i zleceniobiorcom opłacającym składkę chorobową.
Zobacz też: urlop macierzyński · becikowe
Świadczenie 80% wynagrodzenia za opiekę nad chorym dzieckiem (do 14 lat - 60 dni rocznie) lub innym członkiem rodziny. ustawa o świadczeniach pieniężnych
Zasiłek opiekuńczy (80% podstawy) przysługuje za opiekę nad chorym dzieckiem do 14 lat (do 60 dni w roku) lub innym chorym członkiem rodziny (do 14 dni), gdy nie ma innej osoby mogącej zapewnić opiekę. Wymaga ubezpieczenia chorobowego.
PrzykładRodzic bierze zwolnienie na chore dziecko i pobiera zasiłek opiekuńczy, jeśli w tym czasie nikt inny nie może się nim zająć. Limit wynosi 60 dni w roku na dzieci do 14 lat, liczony łącznie dla obojga rodziców. Świadczenie przysługuje tylko osobom objętym ubezpieczeniem chorobowym.
Zobacz też: zasiłek chorobowy · L4
Jednorazowe świadczenie na pokrycie kosztów pogrzebu: od 1 stycznia 2026 r. wynosi 7000 zł (dla zgonów do końca 2025 r. — 4000 zł). Wypłacane członkom rodziny lub osobom, które poniosły koszty. art. 77 ustawy o FUS
Zasiłek pogrzebowy to jednorazowe świadczenie na pokrycie kosztów pogrzebu, wypłacane osobie, która te koszty poniosła. Wniosek składa się do ZUS w określonym terminie od dnia śmierci.
PrzykładOsoba, która opłaciła pogrzeb bliskiego, składa do ZUS wniosek o zasiłek pogrzebowy wraz z aktem zgonu i rachunkami. Jeśli koszty poniosło kilka osób, zasiłek dzieli się proporcjonalnie do wydatków. Prawo do świadczenia przedawnia się, dlatego wniosek warto złożyć bez zbędnej zwłoki.
Zobacz też: renta rodzinna
ZUSZakład Ubezpieczeń Społecznych
Państwowa jednostka realizująca zadania z zakresu ubezpieczeń społecznych. Wypłaca emerytury, renty, zasiłki. Posiada PUE ZUS (portal internetowy). ustawa o systemie ubezpieczeń
ZUS (Zakład Ubezpieczeń Społecznych) to państwowa instytucja realizująca zadania z zakresu ubezpieczeń społecznych: pobiera składki, prowadzi konta ubezpieczonych oraz przyznaje i wypłaca świadczenia z FUS. Obsługę spraw prowadzi m.in. przez portal PUE ZUS.
PrzykładZUS rejestruje ubezpieczonych, rozlicza składki płatników i wydaje decyzje o emeryturach, rentach oraz zasiłkach. Od każdej decyzji ZUS przysługuje odwołanie do sądu. Zakład prowadzi też indywidualne konta, na których zapisywane są składki na przyszłą emeryturę.
Zobacz też: FUS · KRUS · płatnik składek
ZUS DRAdeklaracja rozliczeniowa
Miesięczna deklaracja rozliczeniowa składana przez płatnika. Zawiera podstawy wymiaru i kwoty składek za wszystkich ubezpieczonych. Termin zależy od rodzaju płatnika: 5. dzień (jednostki budżetowe), 15. dzień (płatnicy z osobowością prawną) albo 20. dzień następnego miesiąca (pozostali, m.in. JDG i spółki osobowe). ustawa o systemie ubezpieczeń
ZUS DRA to miesięczna deklaracja rozliczeniowa składana przez płatnika, podsumowująca składki za dany miesiąc. Razem z raportami imiennymi stanowi podstawę rozliczenia z ZUS.
PrzykładPłatnik co miesiąc składa DRA, w której wykazuje łączne składki należne za wszystkich ubezpieczonych. Samozatrudniony opłacający składki tylko za siebie często jest zwolniony z comiesięcznego składania DRA, jeśli nic się nie zmienia. Deklarację przekazuje się elektronicznie przez PUE ZUS lub program Płatnik.
Zobacz też: płatnik składek · ZUS RCA
Raport imienny składany przez płatnika za każdego ubezpieczonego. Zawiera dane osobowe, podstawy i wymiary składek. Załącznik do ZUS DRA. ustawa o systemie ubezpieczeń
ZUS RCA to imienny raport miesięczny za każdego ubezpieczonego, wykazujący podstawy i kwoty składek społecznych oraz zdrowotnej. Towarzyszy deklaracji ZUS DRA.
PrzykładPłatnik składa RCA za pracownika, wskazując jego podstawy i naliczone składki za dany miesiąc. Dane z raportów trafiają na indywidualne konto ubezpieczonego w ZUS. Błędy w RCA koryguje się raportem korygującym, by konto pracownika było prawidłowe.
Zobacz też: płatnik składek · ZUS DRA
ZUS ZUAzgłoszenie do ubezpieczeń
Formularz zgłoszenia osoby do ubezpieczeń społecznych (i zdrowotnego). Składa płatnik w 7 dni od daty rozpoczęcia ubezpieczenia. ustawa o systemie ubezpieczeń
ZUS ZUA to formularz zgłoszenia osoby do ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego, składany przez płatnika w ciągu 7 dni od powstania tytułu (np. zatrudnienia). Od poprawnego zgłoszenia zależy ochrona ubezpieczeniowa.
PrzykładPracodawca zgłasza nowego pracownika na druku ZUS ZUA w ciągu 7 dni od rozpoczęcia pracy. Dopiero zgłoszenie zapewnia objęcie ubezpieczeniami i prawo do świadczeń. Po ustaniu zatrudnienia płatnik składa odpowiednio ZUS ZWUA.
Zobacz też: płatnik składek · ZUS DRA
Formularz wyrejestrowania osoby z ubezpieczeń (po ustaniu zatrudnienia, rozwiązaniu umowy zlecenia). Składa płatnik w 7 dni. ustawa o systemie ubezpieczeń
ZUS ZWUA to formularz wyrejestrowania osoby z ubezpieczeń po ustaniu tytułu (np. rozwiązaniu umowy). Płatnik składa go w ciągu 7 dni, kończąc okres ubezpieczenia.
PrzykładPo rozwiązaniu umowy pracodawca wyrejestrowuje pracownika formularzem ZUS ZWUA w ciągu 7 dni. Od tej daty ustaje ochrona ubezpieczeniowa, choć zasiłek chorobowy może jeszcze przysługiwać w okresie ochronnym. Spóźnione wyrejestrowanie może rodzić obowiązek zapłaty składek za zbędny okres.
Zobacz też: ZUS ZUA · płatnik składek
Świadczenie z ZUS wypłacane członkom rodziny (dzieciom, małżonkowi, rodzicom) po śmierci osoby, która miała prawo do emerytury lub renty.
Jedną rentę dzieli się na wszystkich uprawnionych, a jej wysokość zależy od świadczenia zmarłego. Wniosek składa się w ZUS wraz z aktem zgonu i dokumentami potwierdzającymi pokrewieństwo.
Zobacz też: renta socjalna · renta szkoleniowa
Odtworzona wartość składek emerytalnych za okres pracy przed 1999 r., uwzględniana przy obliczaniu emerytury według nowych zasad.
Ustala się go na podstawie zarobków i stażu sprzed reformy (m.in. z druku Rp-7). Prawidłowo wyliczony kapitał początkowy istotnie podnosi wysokość emerytury.
Wcześniejsza emerytura dla osób wykonujących pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze.
Przysługuje po spełnieniu warunków wieku i stażu oraz wykonywaniu prac wymienionych w ustawie. Zastąpiła część dawnych wcześniejszych emerytur.
Zobacz też: 13. emerytura · 14. emerytura
Ponowne ustalenie wysokości emerytury po doliczeniu nowych okresów składkowych, zarobków lub kapitału początkowego.
Można o nie wystąpić m.in. po dalszej pracy na emeryturze albo po wykazaniu pominiętych zarobków. ZUS przelicza świadczenie na wniosek, a od decyzji przysługuje odwołanie.
Świadczenie dla osoby, która utraciła zdolność do pracy, przyznawane po stwierdzeniu niezdolności przez lekarza orzecznika ZUS.
Może być przyznana na stałe lub okresowo, zależnie od rokowań. Od orzeczenia przysługuje sprzeciw, a od decyzji ZUS — odwołanie do sądu.
Zobacz też: orzeczenie o niezdolności do pracy · renta z tytułu niezdolności do pracy
Ubezpieczenie chorobowe, do którego dobrowolnie przystępują m.in. przedsiębiorcy i zleceniobiorcy, dające prawo do zasiłków.
Warunkiem zasiłku jest terminowe opłacanie składek i upływ okresu wyczekiwania. Spóźniona wpłata może przerwać ubezpieczenie i pozbawić prawa do zasiłku.
Zobacz też: składki dobrowolne zus · ubezpieczenie społeczne
Środek zaskarżenia decyzji ZUS, wnoszony za pośrednictwem ZUS do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych.
Termin wynosi co do zasady miesiąc od doręczenia decyzji. Sąd bada sprawę merytorycznie, a postępowanie jest dla ubezpieczonego wolne od opłat.
Zobacz też: odwołanie od decyzji zus
Zwolnienie początkującego przedsiębiorcy z obowiązkowych składek społecznych ZUS przez pierwsze 6 miesięcy działalności.
Obejmuje wyłącznie składki społeczne (zdrowotną opłaca się od początku) i przysługuje przy pierwszej lub wznawianej po latach działalności. Po niej można skorzystać z preferencyjnych składek.
Zobacz też: ulga na start
Brak pojęć pasujących do wyszukiwania.
Definicje mają charakter informacyjny. W razie wątpliwości skonsultuj się z prawnikiem — zapytaj prawnika.
