Wcześniejsza emerytura a doliczenie okresów opieki

Na czym polega problem przy wcześniejszej emeryturze

W opisanej sytuacji trzeba oddzielić dwie kwestie. Pierwsza to możliwość doliczenia nowych okresów po przyznaniu wcześniejszej emerytury. Druga to możliwość ustalenia emerytury po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego, ewentualnie jej obliczenia według korzystniejszych zasad.

Wcześniejsza emerytura przyznana w latach 90. była co do zasady ustalana na podstawie okresów składkowych i nieskładkowych oraz podstawy wymiaru znanych na dzień wydania decyzji. Po wydaniu decyzji świadczenie nie rosło tylko dlatego, że emeryt nadal wykonywał obowiązki opiekuńcze w rodzinie.

Jeżeli jednak po przyznaniu emerytury dana osoba pracowała, prowadziła działalność albo z innego tytułu podlegała ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, mogła powstać podstawa do ponownego obliczenia świadczenia. Kluczowe jest to, czy za ten okres faktycznie istniał tytuł ubezpieczenia i czy zostały opłacone składki.

Czy opiekę po przyznaniu emerytury można doliczyć do stażu

Nie każda opieka nad członkiem rodziny jest okresem składkowym albo nieskładkowym w rozumieniu przepisów emerytalnych. Dla ZUS znaczenie ma nie sam fakt opieki, lecz to, czy dany okres został przez ustawę zaliczony do okresów mających wpływ na świadczenie oraz czy został prawidłowo udokumentowany.

Opieka nad niepełnosprawnym dzieckiem mogła mieć znaczenie przy nabyciu prawa do wcześniejszej emerytury, jeżeli spełnione były szczególne warunki przewidziane w ówczesnych przepisach. To nie oznacza jednak, że każda późniejsza opieka nad inną osobą, w tym osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną, automatycznie zwiększa wysokość już przyznanej emerytury.

Inaczej należy oceniać sytuację, gdy w związku z opieką powstał tytuł do ubezpieczeń społecznych i za opiekuna były opłacane składki. Wtedy nie chodzi o doliczenie samej opieki jako faktu życiowego, lecz o uwzględnienie okresu ubezpieczenia. W praktyce trzeba sprawdzić dokumenty z ZUS, decyzje organu wypłacającego świadczenia opiekuńcze oraz potwierdzenie zgłoszenia do ubezpieczeń.

Jakie okresy ZUS może uwzględnić po przyznaniu świadczenia

Po przyznaniu emerytury ZUS może ponownie obliczyć świadczenie, jeżeli emeryt przedstawi nowe dowody albo wskaże okresy, które nie były wcześniej uwzględnione. Najczęściej chodzi o:

• zatrudnienie po przyznaniu emerytury, od którego były odprowadzane składki,
• prowadzenie działalności gospodarczej z opłacaniem składek,
• odnalezione dokumenty potwierdzające wcześniejsze zatrudnienie lub wynagrodzenie,
• błędy w poprzedniej decyzji, jeżeli da się je wykazać dokumentami,
• okresy ubezpieczenia wynikające ze szczególnych przepisów dotyczących opiekunów, jeżeli rzeczywiście miały zastosowanie.

Trzeba przy tym pamiętać, że okresy nieskładkowe mają ograniczony wpływ na wysokość emerytury, a ich doliczanie podlega ustawowym limitom i warunkom. Samo oświadczenie, że dana osoba sprawowała opiekę, zwykle nie wystarczy do podwyższenia świadczenia.

Emerytura powszechna po osiągnięciu wieku emerytalnego

Zgodnie z art. 24 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych emerytura dla osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r. przysługuje po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego, z zastrzeżeniem przepisów szczególnych. Obecnie powszechny wiek emerytalny wynosi 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn.

Jeżeli osoba uzyskała wcześniejszą emeryturę na starych zasadach, samo osiągnięcie powszechnego wieku emerytalnego nie zawsze oznaczało automatyczne obliczenie świadczenia według nowych zasad kapitałowych. Zależało to przede wszystkim od daty urodzenia, podstawy prawnej wcześniejszej emerytury, daty złożenia wniosku oraz dalszego podlegania ubezpieczeniom.

W przypadku osób urodzonych przed 1 stycznia 1949 r. znaczenie może mieć szczególny mechanizm pozwalający w określonych sytuacjach obliczyć emeryturę według zasad właściwych dla systemu zdefiniowanej składki. Nie jest to jednak uprawnienie automatyczne. Co do zasady wymaga ono m.in. dalszego podlegania ubezpieczeniom po osiągnięciu wieku emerytalnego oraz spełnienia warunków wskazanych w ustawie.

Jeżeli powszechny wiek emerytalny został osiągnięty w 2012 r., trzeba przeanalizować, czy po tej dacie złożono wniosek o emeryturę powszechną, czy ZUS wydał decyzję, czy świadczenie zostało obliczone wyłącznie według starych zasad, a także czy po przyznaniu wcześniejszej emerytury były jakiekolwiek składki. Bez tych danych nie da się przesądzić, czy przeliczenie byłoby korzystne.

Czy zmiany przepisów mogą pomóc wcześniejszym emerytom

W ostatnich latach pojawiały się szczególne regulacje dotyczące niektórych grup wcześniejszych emerytów, zwłaszcza w kontekście pomniejszania podstawy emerytury powszechnej o kwoty pobranych wcześniejszych świadczeń. Nie oznacza to jednak, że każda osoba, która pobierała wcześniejszą emeryturę przed osiągnięciem wieku powszechnego, może automatycznie żądać przeliczenia bez pomniejszeń.

W praktyce trzeba sprawdzić, czy dana osoba mieści się w grupie wskazanej przez ustawę albo przepisy przejściowe. Istotne są zwłaszcza: rocznik, płeć, data przyznania wcześniejszej emerytury, data osiągnięcia wieku powszechnego, data wniosku o emeryturę powszechną i treść decyzji ZUS.

Jeżeli w przestrzeni publicznej pojawiają się zapowiedzi kolejnych zmian dla wcześniejszych emerytów, należy traktować je ostrożnie do czasu wejścia przepisów w życie. Sam projekt ustawy albo zapowiedź legislacyjna nie stanowi jeszcze podstawy do podwyższenia świadczenia.

Co zrobić praktycznie

Najbezpieczniej rozpocząć od zebrania dokumentów i ustalenia, jakie decyzje zostały już wydane. W szczególności warto przygotować:

• decyzję o przyznaniu wcześniejszej emerytury,
• decyzje o waloryzacji i ewentualnych przeliczeniach,
• dokumenty potwierdzające zatrudnienie po przyznaniu świadczenia,
• zaświadczenia o wynagrodzeniu, jeżeli nie były wcześniej uwzględnione,
• dokumenty dotyczące opieki i ewentualnego zgłoszenia do ubezpieczeń,
• decyzję w sprawie emerytury powszechnej, jeżeli taki wniosek był składany.

Następnie można złożyć do ZUS wniosek o ponowne obliczenie emerytury albo wniosek o wyjaśnienie, jakie okresy zostały uwzględnione. Jeżeli ZUS wyda decyzję odmowną, należy dokładnie sprawdzić pouczenie o terminie i sposobie odwołania. W sprawach z ubezpieczeń społecznych termin na odwołanie jest krótki i biegnie od doręczenia decyzji.

Podsumowanie

Po przyznaniu wcześniejszej emerytury dalsza opieka nad osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną nie podwyższa świadczenia sama z siebie. Może mieć znaczenie tylko wtedy, gdy przepisy wiązały z tą opieką tytuł do ubezpieczeń albo gdy istnieją inne dokumenty potwierdzające okresy wpływające na emeryturę.

Po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego można było wystąpić do ZUS o ustalenie emerytury powszechnej lub ponowne obliczenie świadczenia. Nie zawsze jednak prowadziło to do zastosowania nowych zasad i nie zawsze było korzystne. Odpowiedź wymaga analizy konkretnej decyzji ZUS, historii ubezpieczenia i dokumentów potwierdzających składki.

FAQ

Czy ZUS sam dolicza okresy po przyznaniu wcześniejszej emerytury?

Co do zasady nie. Emeryt powinien złożyć wniosek i przedstawić dokumenty potwierdzające nowe okresy ubezpieczenia, składki albo dowody nieuwzględnione wcześniej.

Czy opieka nad osobą ubezwłasnowolnioną zawsze jest okresem nieskładkowym?

Nie. O zaliczeniu okresu decydują przepisy emerytalne i dokumenty. Sam fakt sprawowania opieki nie wystarcza, jeżeli nie wynika z niego tytuł ubezpieczenia albo ustawowo uznany okres.

Czy po osiągnięciu wieku powszechnego trzeba było złożyć osobny wniosek?

W wielu przypadkach tak. Wcześniejsza emerytura i emerytura powszechna to odrębne decyzje. Jeżeli wniosek nie został złożony, warto ustalić w ZUS, jakie świadczenie jest wypłacane i na jakiej podstawie.

Czy emerytura powszechna zawsze jest wyższa od wcześniejszej?

Nie. Może być wyższa, niższa albo zbliżona. Wpływ mają składki, podstawa wymiaru, tablice dalszego trwania życia, przepisy przejściowe i to, czy wcześniejsze świadczenia pomniejszają podstawę obliczenia.

Co zrobić, gdy ZUS odmówi przeliczenia?

Należy przeanalizować uzasadnienie decyzji i pouczenie. Jeżeli ZUS pominął dokumenty albo błędnie ocenił przepisy, można rozważyć odwołanie w terminie wskazanym w decyzji.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - Dz.U. 1998 nr 162 poz. 1118
2. Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela - Dz.U. 1982 nr 3 poz. 19

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.