Czy stypendium fundowane liczy się do emerytury?

Stypendium w czasie studiów a kapitał początkowy

Przy ustalaniu kapitału początkowego ZUS bada przede wszystkim okresy składkowe, okresy nieskładkowe oraz podstawę wymiaru składek sprzed 1999 r. Nie wystarczy więc wykazać, że student otrzymywał pieniądze nazwane stypendium. Trzeba jeszcze ustalić, czy dane świadczenie w konkretnym okresie było objęte ubezpieczeniem społecznym albo czy mogło być uwzględnione w podstawie wymiaru świadczenia.

W praktyce najczęściej rozróżnia się trzy sytuacje:

• stypendium uczelniane lub naukowe - zwykle było formą pomocy lub wyróżnienia dla studenta i nie stanowiło wynagrodzenia za pracę ani podstawy wymiaru składek,
• stypendium pracownicze albo fundowane przez zakład pracy - wymaga sprawdzenia przepisów obowiązujących w konkretnych latach oraz dokumentów płacowych,
• sam okres studiów - może być rozpatrywany jako okres nieskładkowy, jeżeli ustawa emerytalna na to pozwala, ale nie oznacza to zaliczenia stypendium jako oskładkowanego wynagrodzenia.

Dlatego odmowa ZUS może być prawidłowa, jeżeli świadczenie nie stanowiło podstawy wymiaru składek. Może być jednak do podważenia, jeśli z dokumentów wynika, że było to stypendium pracownicze wypłacane w okresie i na zasadach, które pozwalały traktować je jako składnik objęty ubezpieczeniem społecznym.

Przy tej sprawie warto porównać także zasady dotyczące zaliczenia studiów doktoranckich do emerytury oraz omówienie tematu studium nauczycielskiego a kapitału początkowego.

Kiedy stypendium mogło mieć znaczenie dla emerytury?

W starszych sprawach emerytalnych szczególnie ważne są przepisy obowiązujące w dacie wypłaty stypendium. Stypendia wypłacane pracownikowi w czasie studiów w części okresów historycznych nie stanowiły podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, a w innych okresach określone stypendia pracownicze lub fundowane mogły być ujmowane w funduszu płac. Z tego powodu nie da się ocenić sprawy wyłącznie po samej nazwie świadczenia.

Istotne znaczenie mogą mieć zwłaszcza dokumenty wskazujące:

• czy świadczenie wypłacała uczelnia, zakład pracy, czy inna jednostka,
• czy student pozostawał w stosunku pracy i został skierowany na studia przez pracodawcę,
• czy świadczenie było wykazywane w dokumentacji płacowej jako składnik objęty składkami,
• jak świadczenie nazwano w decyzji, umowie, angażu, legitymacji ubezpieczeniowej albo zaświadczeniu z archiwum,
• za jakie dokładnie miesiące i lata wypłacano stypendium.

Jeżeli stypendium wypłacała wyłącznie uczelnia jako pomoc dla studenta, a nie pracodawca jako element relacji pracowniczej, ZUS zwykle nie uwzględnia takiego świadczenia jako podstawy wymiaru składek. Inaczej może wyglądać ocena stypendium pracowniczego z okresu, w którym ówczesne przepisy zaliczały je do odpowiedniego funduszu płac i nakazywały uwzględnienie przy składkach.

Studia jako okres nieskładkowy to inna kwestia

Należy odróżnić dwie sprawy: zaliczenie kwoty stypendium do podstawy wymiaru składek oraz zaliczenie okresu nauki w szkole wyższej jako okresu nieskładkowego. Obecne przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przewidują możliwość uwzględnienia okresu nauki w szkole wyższej na jednym kierunku, pod warunkiem ukończenia tej nauki, w wymiarze wynikającym z programu studiów.

Okres nieskładkowy nie jest jednak okresem składkowym. Może wpływać na staż emerytalny i kapitał początkowy tylko w granicach przewidzianych ustawą, w tym z uwzględnieniem ustawowego ograniczenia okresów nieskładkowych względem okresów składkowych. Nie zastępuje też brakujących zarobków ani nie powoduje automatycznego doliczenia stypendium do podstawy wymiaru.

Co wynika z orzecznictwa?

Pomocny jest wyrok Sądu Okręgowego w Suwałkach z dnia 7 czerwca 2013 r., sygn. akt III U 579/12. Sąd analizował tam między innymi, czy stypendium pobierane w czasie studiów może zostać doliczone do podstawy wymiaru kapitału początkowego i emerytury.

W uzasadnieniu wskazano, że nie każde stypendium można potraktować jak wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia. Jeżeli z dokumentów wynika, że była to odrębna forma stypendium, a ówczesne przepisy wyłączały takie świadczenia z podstawy wymiaru składek, ZUS nie powinien doliczać ich do wskaźnika wysokości podstawy wymiaru kapitału początkowego ani emerytury.

Ten kierunek argumentacji ma praktyczne znaczenie: w odwołaniu od decyzji ZUS trzeba wykazać nie tylko fakt pobierania stypendium, ale przede wszystkim jego charakter prawny i składkowy. Sama nazwa "stypendium fundowane" może nie wystarczyć, jeśli dokumenty nie potwierdzają obowiązku opłacania składek.

Jakie dokumenty przygotować dla ZUS?

Przy wniosku o ponowne ustalenie kapitału początkowego lub przy odwołaniu od decyzji warto zgromadzić możliwie pełny materiał dowodowy. Najczęściej przydatne są:

• zaświadczenie o zatrudnieniu i wynagrodzeniu, jeżeli zakład pracy może je wystawić,
• kartoteki płacowe, listy płac lub paski wynagrodzeń,
• umowa, decyzja albo skierowanie pracownika na studia,
• decyzja o przyznaniu stypendium fundowanego lub pracowniczego,
• dokumentacja z archiwum zakładowego, państwowego albo uczelnianego,
• legitymacja ubezpieczeniowa z wpisami o wynagrodzeniu, jeżeli zachowała się w czytelnej formie.

Jeżeli zakład pracy już nie istnieje, trzeba ustalić, gdzie trafiła jego dokumentacja osobowa i płacowa. ZUS może nie uwzględnić ogólnych zaświadczeń, jeżeli nie wskazują one kwot, okresów wypłaty i charakteru świadczenia. Im dokładniejsze dokumenty, tym większa szansa na rzeczywistą ocenę sprawy.

Co zrobić po odmowie ZUS?

Jeżeli ZUS wydał decyzję odmowną, ubezpieczony może wnieść odwołanie w terminie miesiąca od doręczenia decyzji. Odwołanie składa się za pośrednictwem jednostki ZUS, która wydała decyzję, a sprawę rozpoznaje sąd pracy i ubezpieczeń społecznych.

W odwołaniu warto wskazać, z czym dokładnie ubezpieczony się nie zgadza: czy chodzi o pominięcie okresu składkowego, okresu nieskładkowego, czy o nieuwzględnienie konkretnych kwot w podstawie wymiaru. Należy też dołączyć dokumenty albo wskazać, gdzie mogą się znajdować, na przykład w archiwum zakładu pracy.

Jeżeli termin na odwołanie już minął, nie zawsze oznacza to koniec sprawy. Gdy pojawią się nowe dokumenty lub okoliczności, można rozważyć ponowny wniosek do ZUS o ustalenie kapitału początkowego lub przeliczenie emerytury. Skuteczność takiego wniosku zależy jednak od tego, czy nowe dowody rzeczywiście wpływają na obliczenia.

FAQ

Czy każde stypendium fundowane wlicza się do emerytury?

Nie. Trzeba sprawdzić, czy w okresie wypłaty dane stypendium stanowiło podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne. Bez tego ZUS zwykle nie doliczy go do podstawy wymiaru kapitału początkowego.

Czy okres studiów może być doliczony, jeśli stypendium nie było oskładkowane?

Tak, ale na innych zasadach. Ukończone studia mogą być oceniane jako okres nieskładkowy, jeżeli spełnione są warunki ustawowe. Nie oznacza to jednak, że kwota stypendium zostanie potraktowana jak wynagrodzenie.

Czy ZUS może odmówić, jeśli nie mam list płac?

Może, jeżeli brak dokumentów uniemożliwia ustalenie charakteru świadczenia lub jego wysokości. Warto wtedy szukać dokumentacji w archiwach, u następców prawnych zakładu pracy albo w aktach osobowych.

Ile czasu mam na odwołanie od decyzji ZUS?

Co do zasady odwołanie wnosi się w terminie miesiąca od doręczenia decyzji. Składa się je do sądu za pośrednictwem ZUS, który wydał decyzję.

Czy można ponownie złożyć wniosek, gdy decyzja jest prawomocna?

Można rozważyć ponowny wniosek, zwłaszcza gdy pojawiły się nowe dokumenty dotyczące zatrudnienia, wynagrodzeń lub charakteru stypendium. Samo powtórzenie wcześniejszych argumentów zwykle nie wystarczy.

Przy stypendiach i okresach związanych z uczelnią trzeba odróżnić okresy nauki od zatrudnienia; osobno omawiamy też emeryturę profesora uczelni.

Podsumowanie

Stypendium pobierane w czasie studiów nie zawsze liczy się do emerytury. Najczęściej nie będzie ono okresem składkowym ani składnikiem podstawy wymiaru, jeżeli miało charakter uczelniany, naukowy lub socjalny i nie było objęte składkami. Inaczej może być przy niektórych stypendiach pracowniczych lub fundowanych, ale tylko wtedy, gdy pozwalają na to przepisy obowiązujące w czasie wypłaty oraz potwierdzają to dokumenty.

W sporze z ZUS najważniejsze jest precyzyjne rozdzielenie dwóch zagadnień: czy okres studiów można zaliczyć jako okres nieskładkowy oraz czy kwoty stypendium można doliczyć do podstawy wymiaru. To pierwsze może być możliwe mimo braku składek, natomiast to drugie wymaga wykazania, że świadczenie było oskładkowane albo podlegało uwzględnieniu według dawnych przepisów.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - Dz.U. 1998 nr 162 poz. 1118

2. Wyrok Sądu Okręgowego w Suwałkach z dnia 7 czerwca 2013 r., sygn. akt III U 579/12

3. Rozporządzenie Ministra Pracy, Płacy i Spraw Socjalnych z dnia 27 grudnia 1983 r. w sprawie podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne za pracowników uspołecznionych zakładów pracy, Dz.U. Nr 73, poz. 332 ze zm.