Gewerbe w Niemczech a polska emerytura – ZUS i składka zdrowotna

Praca za granicą a polski ZUS – co oznacza Gewerbe w Niemczech?

Najważniejsza zasada wynika z unijnych przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego: jedna osoba może w tym samym czasie podlegać ustawodawstwu tylko jednego państwa członkowskiego. Nie można więc po prostu wybrać, czy składki będą rozliczane w Polsce, czy w Niemczech.

Jeżeli polski emeryt otwiera Gewerbe i faktycznie prowadzi działalność wyłącznie w Niemczech, podstawową regułą jest podleganie ustawodawstwu niemieckiemu jako ustawodawstwu państwa wykonywania działalności na własny rachunek. Sam fakt pobierania polskiej emerytury tej zasady nie zmienia. Emerytura jest świadczeniem, a nie drugim miejscem wykonywania działalności zawodowej.

Nie oznacza to automatycznie, że przedsiębiorca będzie w Niemczech opłacał każdy rodzaj składki występujący w polskim systemie. To, jakim obowiązkowym ubezpieczeniom podlega osoba samozatrudniona i jakie składki płaci, określa już prawo niemieckie. Najpierw ustala się więc państwo właściwe, a dopiero potem stosuje jego krajowe przepisy.

Inaczej wygląda sytuacja osoby, która prowadzi działalność podlegającą polskiemu ustawodawstwu. W polskim systemie emeryt prowadzący pozarolniczą działalność co do zasady podlega ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tej działalności dobrowolnie. Reguły tej nie można jednak automatycznie przenieść na Gewerbe wykonywane w Niemczech – najpierw trzeba ustalić ustawodawstwo właściwe.

Więcej o sytuacji osoby łączącej świadczenie z aktywnością za zachodnią granicą wyjaśnia materiał Emerytura z Polski a praca w Niemczech. Z kolei odrębny problem samozatrudnienia omawia artykuł Gewerbe w Niemczech a polska emerytura.

Koordynacja świadczeń w UE, EOG i Wielkiej Brytanii

Niemcy należą do Unii Europejskiej, dlatego w relacjach polsko-niemieckich stosuje się przede wszystkim rozporządzenia nr 883/2004 i 987/2009. Podobny mechanizm koordynacji funkcjonuje w relacjach z państwami EFTA, a po wystąpieniu Wielkiej Brytanii z UE odpowiednie zasady wynikają z umowy o handlu i współpracy oraz protokołu dotyczącego koordynacji zabezpieczenia społecznego.

Koordynacja nie tworzy jednego europejskiego ZUS. Każde państwo zachowuje własny system, ale przepisy ponadnarodowe określają między innymi, któremu ustawodawstwu podlega osoba przemieszczająca się zawodowo między państwami oraz jak uwzględniać okresy ubezpieczenia przy ustalaniu świadczeń.

Podstawowe warianty wyglądają następująco:

• działalność na własny rachunek wykonywana wyłącznie w Niemczech – zasadniczo ustawodawstwo niemieckie;
• czasowe przeniesienie do Niemiec podobnej działalności normalnie prowadzonej w Polsce – w określonych warunkach możliwe pozostanie przy ustawodawstwie polskim przez okres nieprzekraczający 24 miesięcy;
• stałe prowadzenie działalności na własny rachunek w co najmniej dwóch państwach – ustawodawstwo ustala się według zasad dotyczących aktywności w wielu państwach;
• praca najemna w jednym państwie i działalność na własny rachunek w innym – co do zasady właściwe jest ustawodawstwo państwa, w którym wykonywana jest praca najemna.

Przy działalności na własny rachunek w kilku państwach znaczenie ma między innymi państwo zamieszkania i to, czy wykonywana jest w nim znaczna część działalności. Przy ocenie bierze się pod uwagę charakter aktywności, a próg około 25% ma istotne znaczenie przy ustalaniu, czy część wykonywana w państwie zamieszkania jest znaczna. Jeśli warunek ten nie jest spełniony, analizuje się centrum interesów działalności.

Podobne zasady sumowania okresów i rozdzielenia kompetencji między państwa występują także w innych konfiguracjach. Przykładem jest Praca we Francji a emerytura w Polsce. Nie chodzi przy tym o fizyczne przenoszenie zagranicznych składek do ZUS, lecz o uwzględnianie okresów ubezpieczenia zgodnie z zasadami koordynacji.

Dokumenty, formularze oraz zaświadczenie A1 i dokument S1

A1 i S1 pełnią zupełnie różne funkcje. Ich mylenie jest jednym z częstszych źródeł problemów przy działalności za granicą.

A1 potwierdza, któremu ustawodawstwu zabezpieczenia społecznego podlega dana osoba. Nie jest zezwoleniem na pracę ani dokumentem, który pozwala dowolnie wybrać tańszy system ubezpieczeniowy.

Polski ZUS może wydać A1 między innymi osobie normalnie prowadzącej działalność na własny rachunek w Polsce, która czasowo udaje się do Niemiec, aby wykonywać tam podobną działalność, jeżeli spełnione są warunki z art. 12 ust. 2 rozporządzenia nr 883/2004. Przewidywany okres takiej aktywności nie może przekraczać 24 miesięcy. A1 jest również stosowany przy ustalaniu ustawodawstwa dla osób normalnie wykonujących pracę lub działalność w dwóch lub większej liczbie państw.

Jeżeli jednak ktoś zamyka faktyczną aktywność w Polsce, zakłada stałe Gewerbe w Niemczech i wykonuje działalność tylko tam, nie powinien zakładać, że polski ZUS wyda A1 pozwalające nadal płacić składki w Polsce. W takim układzie podstawowa zasada wskazuje na ustawodawstwo niemieckie.

S1 dotyczy natomiast dostępu do świadczeń zdrowotnych w państwie zamieszkania, gdy osoba jest ubezpieczona w innym państwie. Jeżeli przykładowo mieszkasz w Polsce, ale jako osoba prowadząca działalność w Niemczech podlegasz niemieckiemu systemowi ubezpieczenia zdrowotnego, właściwa instytucja niemiecka może wydać S1. Po jego zarejestrowaniu w NFZ możesz korzystać z opieki zdrowotnej w Polsce na zasadach wynikających z koordynacji.

Odwrotna sytuacja może wystąpić u emeryta, który mieszka w Niemczech, pobiera wyłącznie polską emeryturę i nie podejmuje tam aktywności zawodowej. W określonych warunkach to Polska może pozostawać państwem właściwym dla świadczeń zdrowotnych i NFZ może wystawić S1. Gdy jednak taka osoba rozpocznie działalność gospodarczą w Niemczech i w związku z nią właściwe stanie się ustawodawstwo niemieckie, podstawa polskiego S1 może ustać.

Przy sprawach obejmujących inne państwa przydatne jest porównanie dokumentów wymaganych przez instytucje. Osobny przykład opisuje materiał Emerytura w Polsce a praca w Anglii.

Gewerbe a składka zdrowotna od polskiej emerytury

Ubezpieczenie zdrowotne trzeba analizować razem z zasadą jednego właściwego ustawodawstwa. NFZ wyraźnie wskazuje, że osoba pobierająca w Polsce emeryturę lub rentę, która rozpoczyna pracę albo działalność w innym państwie UE, co do zasady przestaje podlegać polskiemu ubezpieczeniu zdrowotnemu i powinna zostać objęta systemem państwa aktywności zawodowej.

Dlatego nie należy przyjmować, że pobieranie polskiej emerytury zawsze powoduje równoległy obowiązek opłacania polskiej składki zdrowotnej, nawet gdy działalność w Niemczech powoduje objęcie niemieckim ustawodawstwem. Zmiana statusu powinna zostać zgłoszona płatnikowi składki oraz właściwym instytucjom. W przypadku emeryta płatnikiem składki potrącanej ze świadczenia jest ZUS lub inny organ wypłacający emeryturę.

Nie warto zakładać, że samo zarejestrowanie Gewerbe automatycznie zmieni informacje w polskich rejestrach. W praktyce trzeba ustalić datę rozpoczęcia podlegania ustawodawstwu niemieckiemu, dysponować dokumentem potwierdzającym zagraniczne ubezpieczenie lub ustalenie właściwego ustawodawstwa i wyjaśnić z ZUS oraz NFZ dalsze potrącanie składki zdrowotnej od polskiego świadczenia.

Emerytura zagraniczna i polska emerytura

Praca lub działalność w Niemczech nie powoduje przeniesienia niemieckich składek emerytalnych do Polski. Każde państwo ustala prawo do swojego świadczenia według własnych przepisów, z zastosowaniem unijnych zasad koordynacji tam, gdzie jest to potrzebne.

Jeżeli do uzyskania prawa do świadczenia w jednym państwie konieczne jest uwzględnienie okresów przebytych w innym państwie UE, odpowiednie okresy mogą zostać zsumowane dla potrzeb ustalenia prawa. Następnie każde państwo oblicza i wypłaca należne świadczenie według właściwych dla siebie zasad.

W przypadku Gewerbe trzeba dodatkowo pamiętać, że samo zarejestrowanie działalności w Niemczech nie gwarantuje powstania prawa do niemieckiej emerytury. O tym decyduje niemieckie prawo i rzeczywiste podleganie odpowiedniemu ubezpieczeniu emerytalnemu oraz opłacanie wymaganych składek.

Jeżeli dana osoba pracowała w kilku państwach, wniosek emerytalny jest co do zasady obsługiwany w ramach współpracy instytucji państw członkowskich. Nie trzeba traktować każdego zagranicznego okresu jako odrębnej sprawy wymagającej samodzielnego kompletowania całej procedury od początku w każdym kraju.

Zawieszenie emerytury, limity przychodu i obowiązek zgłoszenia

Trzeba rozdzielić dwie kwestie: podleganie ubezpieczeniom z tytułu Gewerbe oraz wpływ osiąganego przychodu na wypłatę polskiej emerytury. To, że działalność podlega ustawodawstwu niemieckiemu, nie oznacza automatycznie, że zagraniczny przychód jest obojętny dla zasad zawieszania lub zmniejszania świadczenia w Polsce.

Ustawa o emeryturach i rentach z FUS przewiduje, że zasady dotyczące przychodu stosuje się również do emerytów i rencistów osiągających przychód z działalności wykonywanej za granicą. Ma to szczególne znaczenie dla osób, które pobierają świadczenie przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego.

Według progów obowiązujących od 1 września do 30 listopada 2026 r.:

• przychód do 6463,20 zł miesięcznie, czyli do 70% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za II kwartał 2026 r., nie powoduje zmniejszenia świadczenia z tego tytułu;
• przychód powyżej 6463,20 zł, ale nie wyższy niż 12 003,10 zł, może spowodować zmniejszenie świadczenia;
• przychód przekraczający 12 003,10 zł, czyli 130% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, może spowodować zawieszenie wypłaty świadczenia.

Kwoty te zmieniają się co kwartał. Dlatego przy późniejszym rozliczeniu trzeba sprawdzić progi obowiązujące w konkretnych miesiącach, a nie posługiwać się wartościami z wcześniejszego okresu.

Osoba, która osiągnęła powszechny wiek emerytalny, czyli 60 lat w przypadku kobiety i 65 lat w przypadku mężczyzny, co do zasady może osiągać przychody bez ograniczeń wynikających z progów 70% i 130%. Odmienna reguła dotyczy sytuacji z art. 103a ustawy emerytalnej, gdy emeryt kontynuuje bez rozwiązania stosunku pracy zatrudnienie u pracodawcy, dla którego pracował bezpośrednio przed nabyciem prawa do emerytury. Samo prowadzenie Gewerbe nie jest jednak kontynuowaniem stosunku pracy w rozumieniu tego przepisu.

Emeryt objęty limitami powinien zawiadomić ZUS o podjęciu działalności zarobkowej i przewidywanej wysokości przychodu. ZUS udostępnia do tego formularz EROP. Po zakończeniu roku trzeba również rozliczyć osiągnięty przychód; co do zasady dokument potwierdzający jego wysokość za poprzedni rok należy przekazać do końca lutego.

Przy działalności zagranicznej szczególne znaczenie mają dokumenty pokazujące rodzaj aktywności, okres jej prowadzenia oraz przychód przyjmowany do rozliczenia świadczenia. Nie należy utożsamiać niemieckiego dochodu podatkowego z kwotą, którą ZUS zawsze automatycznie przyjmie do rozliczenia limitu. Sposób ustalenia przychodu zależy od rodzaju działalności i zasad wynikających z ustawy emerytalnej.

Zagadnienie aktywności zawodowej po przyznaniu świadczenia występuje również w relacjach z Wielką Brytanią. Praktyczny przykład opisuje materiał Praca w Anglii na emeryturze a ZUS.

Co sprawdzić przed rozpoczęciem działalności w Niemczech?

Najczęstsze błędy przy Gewerbe i polskiej emeryturze

Założenie, że polska emerytura zawsze oznacza polski NFZ. Aktywność zawodowa w innym państwie UE może spowodować zmianę państwa właściwego dla ubezpieczenia zdrowotnego.

Opłacanie składek równolegle w dwóch państwach bez ustalenia ustawodawstwa. Zasada koordynacji polega właśnie na tym, aby jedna osoba podlegała ustawodawstwu tylko jednego państwa w zakresie objętym tymi regułami.

Traktowanie A1 jako dokumentu pozwalającego wybrać polski system. A1 potwierdza wynik zastosowania przepisów. Nie tworzy prawa do pozostania w ZUS, jeżeli warunki do stosowania polskiego ustawodawstwa nie są spełnione.

Brak zgłoszenia zagranicznego zarobku do ZUS. Dla osoby pobierającej świadczenie objęte limitami działalność wykonywana w Niemczech może mieć znaczenie przy zmniejszeniu lub zawieszeniu świadczenia.

Mylenie A1, S1 i EKUZ. A1 dotyczy ustawodawstwa właściwego, S1 umożliwia rejestrację prawa do pełnego zakresu świadczeń zdrowotnych w państwie zamieszkania, gdy ubezpieczenie znajduje się w innym państwie, a EKUZ służy przede wszystkim do niezbędnej opieki podczas czasowego pobytu.

Założenie, że każde Gewerbe buduje niemiecką emeryturę. Obowiązek i zakres ubezpieczenia emerytalnego osoby samozatrudnionej wynika z prawa niemieckiego i może zależeć między innymi od rodzaju wykonywanej działalności.

Łączenie ubezpieczeń z podatkami. Ustalenie państwa właściwego dla zabezpieczenia społecznego nie przesądza automatycznie o państwie opodatkowania dochodu. Rezydencja podatkowa, zakład i zasady umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania wymagają odrębnej analizy.

FAQ

Czy polski emeryt może założyć Gewerbe w Niemczech?

Tak. Pobieranie polskiej emerytury samo w sobie nie wyklucza prowadzenia działalności w Niemczech. Trzeba jednak ustalić właściwe ustawodawstwo ubezpieczeniowe, ubezpieczenie zdrowotne oraz ewentualny wpływ przychodu na wypłatę świadczenia.

Czy przy Gewerbe w Niemczech trzeba płacić ZUS w Polsce?

Nie zawsze, a przy działalności wykonywanej wyłącznie w Niemczech zasadą jest podleganie ustawodawstwu niemieckiemu. Polski ZUS może pozostać właściwy między innymi przy spełniającym warunki czasowym przeniesieniu działalności albo w określonych przypadkach aktywności w kilku państwach. Nie można rozstrzygnąć tego wyłącznie na podstawie obywatelstwa lub faktu pobierania polskiej emerytury.

Czy po otwarciu Gewerbe ZUS nadal powinien potrącać składkę zdrowotną z polskiej emerytury?

Jeżeli rozpoczęcie działalności w Niemczech powoduje objęcie niemieckim ustawodawstwem, NFZ wskazuje, że dotychczasowe polskie ubezpieczenie zdrowotne emeryta przestaje obowiązywać. Trzeba zgłosić zmianę i uporządkować status z ZUS oraz NFZ, przedstawiając dokumenty potwierdzające zagraniczne ubezpieczenie. Nie należy zakładać, że system automatycznie ustali wszystkie konsekwencje od dnia rejestracji Gewerbe.

Czy do działalności w Niemczech zawsze potrzebne jest A1?

Nie. A1 jest potrzebne przede wszystkim jako potwierdzenie ustawodawstwa właściwego w sytuacjach objętych koordynacją, np. przy czasowym przeniesieniu działalności lub wykonywaniu aktywności w kilku państwach. Osoba prowadząca stale działalność wyłącznie w Niemczech nie może traktować polskiego A1 jako sposobu na pozostanie w polskim systemie.

Czy dochód z Niemiec może spowodować zawieszenie polskiej emerytury?

Może mieć znaczenie, jeżeli emerytura podlega limitom dorabiania. Ustawa obejmuje również przychód z działalności wykonywanej za granicą. Po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego zwykłe progi 70% i 130% co do zasady nie ograniczają wypłaty emerytury.

Czy osoba ubezpieczona w Niemczech może leczyć się w Polsce?

Tak, jeżeli spełnione są odpowiednie warunki koordynacyjne. Osoba mieszkająca w Polsce i ubezpieczona w Niemczech może uzyskać od właściwej niemieckiej instytucji dokument S1 i zarejestrować go w NFZ. Daje to dostęp do świadczeń w państwie zamieszkania zgodnie z zasadami koordynacji.

Czy każde zagraniczne świadczenie rozlicza się tak samo jak dochód z działalności?

Nie. Wynagrodzenie, dochód z działalności, zasiłek dla bezrobotnych i emerytura zagraniczna są różnymi świadczeniami i mogą wywoływać odmienne skutki. Przykładowo osobnego omówienia wymaga Zasiłek z Holandii a emerytura w Polsce.

Podsumowanie

Przy połączeniu polskiej emerytury z Gewerbe w Niemczech kolejność analizy ma duże znaczenie. Najpierw trzeba ustalić, gdzie faktycznie wykonywana jest działalność i któremu ustawodawstwu podlega przedsiębiorca. Następnie można ocenić obowiązek składkowy i ubezpieczenie zdrowotne, potrzebę uzyskania A1 lub S1 oraz wpływ zagranicznego przychodu na wypłatę polskiej emerytury.

Jeżeli działalność jest wykonywana wyłącznie w Niemczech, punktem wyjścia jest ustawodawstwo niemieckie. Jeżeli aktywność odbywa się równolegle w Polsce i Niemczech albo ma jedynie czasowy charakter, wynik może być inny. Osobno trzeba sprawdzić sytuację osoby pobierającej wcześniejszą emeryturę, ponieważ jej zagraniczny przychód może podlegać rozliczeniu przez ZUS.

Źródła

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, w szczególności art. 11–13.
• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 dotyczące wykonywania rozporządzenia nr 883/2004.
• Ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, tekst jednolity Dz.U. z 2026 r. poz. 199 z późniejszymi zmianami.
• Ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, tekst jednolity Dz.U. z 2025 r. poz. 1749 z późniejszymi zmianami, w szczególności art. 103–104.
• Ustawa z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, tekst jednolity Dz.U. z 2025 r. poz. 1461 z późniejszymi zmianami.
• Informacje Narodowego Funduszu Zdrowia dotyczące pracy w państwach UE, EFTA i Zjednoczonym Królestwie oraz dokumentu S1.
• Informacje Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dotyczące zaświadczeń A1 oraz zmniejszania i zawieszania świadczeń pracujących emerytów i rencistów, w tym komunikat Prezesa ZUS z 18 sierpnia 2026 r. dotyczący progów obowiązujących od 1 września 2026 r.