Renta rodzinna po osobie pobierającej rentę socjalną

Najczęstszy problem pojawia się wtedy, gdy zmarły przez wiele lat otrzymywał rentę socjalną, ale nie miał przyznanej emerytury ani renty z tytułu niezdolności do pracy z systemu ubezpieczeń społecznych. Rodzina zakłada wówczas, że każde świadczenie nazywane rentą daje prawo do renty rodzinnej. Tak nie jest. Renta socjalna ma inną podstawę prawną i jest finansowana na innych zasadach niż renta z tytułu niezdolności do pracy.

Nie oznacza to jednak, że wniosek zawsze będzie bezcelowy. Zmarły mógł pracować, prowadzić działalność, podlegać ubezpieczeniom albo zgromadzić okresy składkowe i nieskładkowe wystarczające do ustalenia prawa do świadczenia z FUS. ZUS powinien zbadać te okoliczności, nawet jeżeli zmarły za życia nie wystąpił o rentę z tytułu niezdolności do pracy. W sprawach dotyczących byłych małżonków znaczenie mają również alimenty i pozostałe warunki opisane szerzej w materiale Renta rodzinna po byłym mężu.

Komu przysługuje świadczenie po zmarłym

Prawo do renty rodzinnej ocenia się dwuetapowo. Najpierw trzeba ustalić, czy po stronie zmarłego istniała podstawa do przyznania świadczenia. Następnie ZUS bada, czy osoba składająca wniosek należy do kręgu uprawnionych członków rodziny i spełnia właściwe dla siebie warunki.

Po stronie zmarłego wymagane jest co najmniej jedno z następujących ustaleń:

• miał ustalone prawo do emerytury,
• miał ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy,
• w chwili śmierci spełniał warunki do uzyskania emerytury albo renty z tytułu niezdolności do pracy,
• pobierał zasiłek przedemerytalny, świadczenie przedemerytalne albo nauczycielskie świadczenie kompensacyjne.

Przy badaniu prawa do renty, która mogłaby przysługiwać zmarłemu, przyjmuje się, że w chwili śmierci był on całkowicie niezdolny do pracy. Nie oznacza to jednak automatycznego spełnienia wszystkich pozostałych warunków. ZUS może nadal badać wymagany staż składkowy i nieskładkowy, datę powstania niezdolności do pracy, okres podlegania ubezpieczeniom oraz to, czy zmarły spełniał warunki do emerytury.

Wysokość renty rodzinnej wynosi 85% świadczenia zmarłego dla jednej osoby uprawnionej, 90% dla dwóch osób oraz 95% dla trzech lub większej liczby osób. Jest to jedna łączna renta rodzinna, która co do zasady dzielona jest po równo między wszystkich uprawnionych.

Wdowa, wdowiec, dzieci i student

Nawet jeżeli zmarły spełniał warunki wymagane do renty rodzinnej, świadczenie otrzyma tylko członek rodziny wskazany w ustawie i spełniający dodatkowe kryteria.

Wdowa i wdowiec

Wdowa lub wdowiec mogą mieć prawo do renty rodzinnej, jeżeli w chwili śmierci małżonka ukończyli 50 lat, byli niezdolni do pracy albo wychowują uprawnione do renty dziecko, wnuka lub rodzeństwo w wieku wskazanym w ustawie. Prawo może również powstać później, jeżeli wymagany wiek zostanie osiągnięty albo niezdolność do pracy powstanie nie później niż w ciągu pięciu lat od śmierci małżonka lub od zaprzestania wychowywania uprawnionego dziecka.

Osoba, która nie spełnia tych warunków i nie ma niezbędnych źródeł utrzymania, może w określonych sytuacjach otrzymać okresową rentę rodzinną. Jeżeli podstawą wniosku jest stan zdrowia, trzeba przygotować dokumentację medyczną. Praktyczne znaczenie tej przesłanki pokazuje osobny materiał Renta rodzinna dla chorej wdowy po mężu.

Dzieci

Dzieci własne, dzieci drugiego małżonka oraz dzieci przysposobione mają prawo do renty rodzinnej do ukończenia 16 lat. Po ukończeniu tego wieku świadczenie może być wypłacane do zakończenia nauki, nie dłużej jednak niż do ukończenia 25 lat. Jeżeli dziecko ukończy 25 lat na ostatnim roku studiów wyższych, prawo może zostać przedłużone do zakończenia tego roku studiów.

Bez względu na wiek renta rodzinna może przysługiwać dziecku, które stało się całkowicie niezdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo całkowicie niezdolne do pracy przed ukończeniem 16 lat lub w czasie nauki przed osiągnięciem 25 lat.

Rodzice i inne dzieci

Rodzice zmarłego mogą uzyskać świadczenie, jeżeli zmarły bezpośrednio przed śmiercią przyczyniał się do ich utrzymania, a oni spełniają odpowiednio warunki dotyczące wdowy lub wdowca. Ustawa przewiduje także szczególne zasady dla wnuków, rodzeństwa i innych dzieci przyjętych na wychowanie i utrzymanie. Te przypadki wymagają dokładnego sprawdzenia sposobu sprawowania opieki, czasu jej trwania oraz sytuacji rodziców dziecka.

OFE, subkonto i dziedziczenie składek

Renta rodzinna, środki w OFE i środki zapisane na subkoncie w ZUS to trzy odrębne kwestie. Można otrzymać rentę rodzinną i jednocześnie dochodzić podziału środków z OFE lub subkonta. Możliwa jest również sytuacja odwrotna: rodzina nie ma prawa do renty rodzinnej, ale istnieją środki podlegające podziałowi po śmierci ubezpieczonego.

Sama renta socjalna nie tworzy kapitału w OFE ani na subkoncie. Takie środki mogły jednak powstać, jeżeli zmarły wcześniej pracował, prowadził działalność lub z innego tytułu podlegał ubezpieczeniom emerytalnym.

• Jeżeli zmarły miał rachunek w OFE i subkonto w ZUS, procedurę podziału rozpoczyna się co do zasady w OFE.
• Jeżeli zmarły miał tylko subkonto w ZUS, wniosek o podział składa się w ZUS.
• Współmałżonek może otrzymać w formie wypłaty transferowej część środków objętych wspólnością majątkową.
• Pozostałe środki przypadają osobom wskazanym przez zmarłego, a przy braku wskazania mogą wejść do spadku.

Nie należy utożsamiać tych środków z pieniędzmi zgromadzonymi na podstawowym koncie w ZUS. Co do zasady dzielone są środki z OFE i subkonta, natomiast zapisy na głównym koncie ubezpieczonego nie podlegają zwykłemu dziedziczeniu.

Wniosek, dokumenty i terminy

Wniosek o rentę rodzinną z ZUS składa się na formularzu ERR. Można go złożyć w jednostce ZUS, przesłać pocztą albo skorzystać z udostępnionej usługi elektronicznej, jeżeli jest dostępna dla danego sposobu załatwienia sprawy. Jeżeli zmarły podlegał systemowi rolniczemu, właściwy może być KRUS, a przy okresach zagranicznych sprawę może prowadzić wyznaczona jednostka realizująca umowy międzynarodowe.

Termin ma znaczenie finansowe. Co do zasady świadczenie wypłaca się nie wcześniej niż od miesiąca, w którym złożono wniosek. Jeżeli jednak wniosek o rentę rodzinną zostanie złożony w miesiącu śmierci albo w miesiącu następnym, renta może być wypłacona od dnia śmierci, o ile wnioskodawca już wtedy spełniał wszystkie warunki.

Zakres dokumentów zależy od tego, czy ZUS ma już dane o zmarłym. Gdy zmarły miał ustalone prawo do świadczenia emerytalno-rentowego albo kapitał początkowy, zwykle nie trzeba ponownie udowadniać całej historii zatrudnienia. Przy osobie pobierającej wyłącznie rentę socjalną często konieczne jest jednak odtworzenie okresów składkowych i nieskładkowych oraz zarobków.

Student może pracować i nadal spełniać warunek nauki, ale jego przychód może wpływać na wysokość lub wypłatę świadczenia. Szczegółowe omówienie tego problemu zawiera artykuł Renta rodzinna dla pracującego studenta.

Odmowa ZUS i odwołanie

Najczęstsze przyczyny odmowy w sprawie po osobie pobierającej rentę socjalną to brak wymaganego stażu ubezpieczeniowego zmarłego, niespełnienie warunków do renty z tytułu niezdolności do pracy, brak wykazania nauki, brak wymaganej niezdolności do pracy po stronie członka rodziny albo niespełnienie warunków przez wdowę, wdowca lub byłego małżonka.

Po otrzymaniu decyzji trzeba najpierw przeczytać jej uzasadnienie i ustalić, czy ZUS zakwestionował sytuację zmarłego, czy uprawnienia osoby ubiegającej się o rentę. Odwołanie powinno odpowiadać dokładnie na przyczynę odmowy. Jeżeli problemem są okresy zatrudnienia, należy wskazać brakujące dokumenty i dowody. Jeżeli spór dotyczy niezdolności do pracy, kluczowa będzie dokumentacja medyczna oraz zarzuty dotyczące oceny stanu zdrowia.

Odwołanie wnosi się do sądu okręgowego, sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, za pośrednictwem oddziału ZUS, który wydał decyzję. Termin wynosi miesiąc od dnia doręczenia decyzji. Odwołanie można złożyć pisemnie albo ustnie do protokołu w ZUS. Postępowanie w pierwszej instancji w takich sprawach jest co do zasady wolne od opłaty od odwołania.

W sprawach rolniczych trzeba odróżnić prawo do świadczenia od obowiązku rzeczywistego kontynuowania nauki. Przykład takiego sporu opisuje materiał Renta rodzinna z KRUS a brak frekwencji w szkole.

W odwołaniu warto zawrzeć:

• oznaczenie sądu i oddziału ZUS, za którego pośrednictwem składane jest pismo,
• dane ubezpieczonego i numer decyzji,
• jednoznaczne wskazanie, czy decyzja jest zaskarżana w całości, czy w części,
• wniosek o zmianę decyzji i przyznanie renty rodzinnej od konkretnej daty,
• krótkie, rzeczowe uzasadnienie,
• wykaz i kopie nowych dowodów.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, dlaczego samo stwierdzenie, że zmarły pobierał rentę socjalną, nie wystarcza do oceny sprawy.

Najczęstsze błędy

• Uznanie renty socjalnej za rentę z tytułu niezdolności do pracy. Są to dwa różne świadczenia, przyznawane na podstawie odmiennych ustaw.
• Niezłożenie wniosku, bo zmarły nie miał decyzji o rencie z FUS. ZUS może ustalić, czy spełniał warunki do świadczenia w chwili śmierci.
• Zbyt późne złożenie formularza ERR. Może to spowodować utratę wypłaty za wcześniejsze miesiące.
• Brak dokumentów o zatrudnieniu i zarobkach zmarłego. Jest to szczególnie istotne, gdy pobierał wyłącznie rentę socjalną i nie miał ustalonego kapitału początkowego.
• Brak aktualnego zaświadczenia o nauce. Dotyczy dzieci po ukończeniu 16 lat, w tym studentów.
• Połączenie w jednym wniosku renty rodzinnej z dziedziczeniem OFE i subkonta. Są to odrębne postępowania i często wymagają osobnych formularzy oraz dokumentów.
• Przekroczenie terminu odwołania. Miesiąc liczy się od doręczenia decyzji, a nie od jej sporządzenia.
• Odwołanie bez odniesienia do uzasadnienia decyzji. Skuteczne pismo powinno wskazywać, które ustalenia ZUS są błędne i jakie dowody to potwierdzają.

FAQ

Czy po osobie pobierającej rentę socjalną zawsze przysługuje renta rodzinna?

Nie. Renta socjalna nie jest samodzielną podstawą do renty rodzinnej. Trzeba ustalić, czy zmarły miał prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy albo spełniał warunki do jednego z tych świadczeń.

Czy warto składać wniosek, jeżeli zmarły nigdy nie miał renty z ZUS?

Tak, jeżeli zmarły pracował, prowadził działalność lub miał inne okresy ubezpieczenia. ZUS może zbadać jego uprawnienia na dzień śmierci. Wniosek może być bezcelowy dopiero wtedy, gdy wiadomo, że nie było żadnych okresów pozwalających spełnić warunki ustawowe.

Czy dziecko pełnoletnie może dostać rentę rodzinną?

Tak, jeżeli kontynuuje naukę, zasadniczo nie dłużej niż do ukończenia 25 lat. Bez względu na wiek świadczenie może przysługiwać również dziecku, które stało się całkowicie niezdolne do pracy w ustawowo wymaganym okresie.

Czy była żona może otrzymać rentę rodzinną?

Może, jeżeli spełnia warunki przewidziane dla wdowy oraz wykaże wymagane prawo do alimentów. Znaczenie ma treść wyroku, ugody lub porozumienia oraz rzeczywiste wykonywanie obowiązku alimentacyjnego. Szerzej problem omawia materiał Renta rodzinna po śmierci byłego męża.

Czy renta rodzinna jest dziedziczona jak spadek?

Nie. Renta rodzinna jest świadczeniem z ubezpieczeń społecznych i przysługuje wyłącznie osobom spełniającym ustawowe warunki. Nie wchodzi do spadku. Do spadku mogą natomiast w określonych sytuacjach wejść niewypłacone środki z OFE lub subkonta, jeżeli zmarły nie wskazał osób uprawnionych.

Czy można jednocześnie otrzymać rentę rodzinną i środki z OFE?

Tak. Są to niezależne uprawnienia. Przyznanie lub odmowa renty rodzinnej nie przesądza automatycznie o podziale środków z OFE i subkonta.

Ile czasu jest na odwołanie od decyzji ZUS?

Co do zasady miesiąc od doręczenia decyzji. Odwołanie składa się za pośrednictwem oddziału ZUS, który wydał decyzję, do właściwego sądu okręgowego, sądu pracy i ubezpieczeń społecznych.

Podsumowanie

Po śmierci osoby pobierającej rentę socjalną rodzina powinna sprawdzić nie tylko nazwę wypłacanego świadczenia, lecz całą historię ubezpieczenia zmarłego. Najważniejsze jest ustalenie, czy na dzień śmierci miał on prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy albo spełniał warunki do ich uzyskania. Następnie trzeba potwierdzić własne uprawnienia, szybko złożyć formularz ERR i równolegle sprawdzić OFE oraz subkonto. Jeżeli ZUS odmówi świadczenia, uzasadnienie decyzji należy przeanalizować przed upływem miesięcznego terminu na odwołanie.

Źródła

• Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w szczególności art. 57–58, art. 65–74 i art. 129.
• Ustawa z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności przepisy o odwołaniach od decyzji organów rentowych.
• Zakład Ubezpieczeń Społecznych: informacje o rencie rodzinnej, formularzu ERR oraz podziale środków z OFE i subkonta.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.