Renta rodzinna po byłym mężu

Renta rodzinna po zmarłym byłym małżonku

Zgodnie z ustawą o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych renta rodzinna przysługuje uprawnionym członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci miała ustalone prawo do emerytury albo renty z tytułu niezdolności do pracy lub spełniała warunki do uzyskania jednego z tych świadczeń. Podstawowe zasady wynikają z ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Rozwiedziona małżonka może być osobą uprawnioną do renty rodzinnej, ale nie na takich samych zasadach jak małżonka pozostająca w związku małżeńskim w chwili śmierci. Musi ona wykazać łącznie dwa zasadnicze elementy:

• spełnienie jednego z warunków osobistych z art. 70 ustawy, czyli m.in. osiągnięcie wieku 50 lat, niezdolność do pracy albo wychowywanie dziecka uprawnionego do renty rodzinnej,
• posiadanie w chwili śmierci byłego męża prawa do alimentów z jego strony.

Jeżeli była żona osiągnęła wiek 50 lat dopiero po śmierci byłego męża, nadal może spełnić warunek ustawowy, o ile stało się to nie później niż w ciągu 5 lat od jego śmierci albo od zaprzestania wychowywania dzieci wskazanych w ustawie. W opisanej sytuacji sam fakt ukończenia 50 lat po śmierci byłego męża nie wyklucza więc wniosku o rentę rodzinną.

Praca na część etatu również nie wyłącza automatycznie prawa do renty rodzinnej. Trzeba jednak pamiętać, że osiąganie przychodu może mieć znaczenie dla zmniejszenia albo zawieszenia świadczenia, jeżeli zostaną przekroczone aktualne limity stosowane przez ZUS.

Prawo do alimentów po rozwodzie a renta rodzinna

Najtrudniejszy element takich spraw zwykle dotyczy alimentów. Art. 70 ust. 3 ustawy emerytalnej nadal wymaga, aby rozwiedziona małżonka miała w chwili śmierci męża prawo do alimentów z jego strony. Po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 13 maja 2014 r., sygn. akt SK 61/13, nie można jednak ograniczać tego prawa wyłącznie do alimentów ustalonych wyrokiem sądu albo ugodą sądową.

Oznacza to, że ZUS i sąd powinny badać, czy między byłymi małżonkami faktycznie istniał obowiązek alimentacyjny i czy był wykonywany, także na podstawie porozumienia zawartego ustnie albo w sposób dorozumiany. Samo przekazywanie pieniędzy nie zawsze wystarczy. Trzeba ustalić, czy środki były przeznaczane na utrzymanie byłej żony, czy wyłącznie na dzieci.

Podstawą materialną prawa do alimentów po rozwodzie jest art. 60 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli rozwód został orzeczony z wyłącznej winy męża, była żona może żądać alimentów, gdy rozwód spowodował istotne pogorszenie jej sytuacji materialnej. Nie musi wtedy wykazywać niedostatku w takim znaczeniu jak przy alimentach na podstawie art. 60 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W praktyce istotne będą więc odpowiedzi na pytania: jaka była sytuacja finansowa byłej żony przed rozwodem i po rozwodzie, czy były mąż został uznany za wyłącznie winnego, czy przekazywał środki stale, w jakiej wysokości oraz czy środki te służyły utrzymaniu byłej żony.

Ustna umowa alimentacyjna i wpłaty do rąk własnych

Brak formalnego wyroku alimentacyjnego nie zamyka drogi do renty rodzinnej, ale znacząco zwiększa ciężar dowodowy. Dwa potwierdzenia przelewów mogą być pomocne, lecz mogą nie wystarczyć, jeśli przez większość czasu pieniądze były przekazywane gotówką.

Warto zebrać wszystkie dowody pokazujące, że wsparcie miało charakter stały i alimentacyjny, na przykład:

• potwierdzenia przelewów, nawet jeżeli są nieliczne,
• korespondencję SMS, e-mail albo wiadomości z komunikatorów dotyczącą przekazywania pieniędzy,
• zeznania córek, członków rodziny, sąsiadów lub innych osób, które wiedziały o regularnym wsparciu,
• dowody opłacania przez byłego męża rachunków, zakupów, leków, czynszu albo innych kosztów utrzymania byłej żony,
• dokumenty potwierdzające sytuację majątkową po rozwodzie, w tym niskie dochody, koszty utrzymania i ewentualne problemy zdrowotne.

Ważne jest odróżnienie alimentów na byłą żonę od środków przekazywanych wyłącznie na dzieci. Jeżeli były mąż wspierał tylko córki, ZUS może uznać, że była żona nie miała własnego prawa do alimentów. Jeżeli jednak pieniądze były przekazywane na wspólne utrzymanie domu, rachunki, żywność albo bieżące potrzeby byłej żony, argumentacja jest silniejsza.

W orzecznictwie dopuszcza się możliwość wykazywania prawa do alimentów także na podstawie umowy dorozumianej. Przykładem jest wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 16 września 2015 r., sygn. akt III AUa 987/15, w którym zwrócono uwagę na znaczenie faktycznego i stałego wykonywania obowiązku alimentacyjnego.

Wniosek do ZUS i możliwa decyzja odmowna

W pierwszej kolejności należy złożyć w ZUS wniosek o rentę rodzinną po zmarłym byłym mężu. Do wniosku warto dołączyć nie tylko dokumenty stanu cywilnego i dokumentację wymaganą przez ZUS, lecz także dowody dotyczące prawa do alimentów.

Jeżeli ZUS uzna, że nie wykazano prawa do alimentów w chwili śmierci byłego męża, może wydać decyzję odmowną. Taka decyzja nie kończy sprawy. Od decyzji ZUS przysługuje odwołanie do sądu ubezpieczeń społecznych, składane za pośrednictwem organu rentowego, który wydał decyzję.

Termin na odwołanie wynosi miesiąc od dnia doręczenia decyzji. Wynika to z art. 477⁹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. W odwołaniu należy wskazać, dlaczego decyzja jest nieprawidłowa, jakie dowody potwierdzają prawo do alimentów i czego strona się domaga, najczęściej zmiany decyzji oraz przyznania prawa do renty rodzinnej.

Co do zasady świadczenie przyznaje się od miesiąca, w którym złożono wniosek, jeżeli warunki do jego uzyskania były spełnione. Dlatego nie warto zwlekać ze złożeniem wniosku tylko dlatego, że dowody nie są jeszcze kompletne. Braki można często uzupełniać w toku postępowania.

Jak sformułować wnioski dowodowe w odwołaniu?

W postępowaniu sądowym można korzystać z dowodów, których ZUS często nie ocenia tak szeroko jak sąd, zwłaszcza z zeznań świadków. Świadkami mogą być córki, osoby z rodziny, znajomi lub sąsiedzi, jeżeli rzeczywiście wiedzą o regularnych wpłatach i ich przeznaczeniu.

Przykładowy wniosek dowodowy może brzmieć:

Wnoszę o dopuszczenie dowodu z zeznań świadków: imię i nazwisko, adres zamieszkania, na okoliczność dobrowolnego i stałego wykonywania przez zmarłego byłego męża obowiązku alimentacyjnego wobec mnie, przeznaczania przekazywanych środków na moje utrzymanie, mojej sytuacji majątkowej po rozwodzie oraz istotnego pogorszenia tej sytuacji wskutek rozwodu.

Jeżeli rozwód został orzeczony z wyłącznej winy byłego męża, w odwołaniu warto wyraźnie powołać się na treść wyroku rozwodowego. Trzeba też opisać, dlaczego przekazywane środki nie były tylko pomocą dla dzieci, lecz realizacją obowiązku alimentacyjnego wobec byłej żony.

FAQ

Czy była żona musi mieć wyrok zasądzający alimenty?

Nie zawsze. Po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 13 maja 2014 r. brak wyroku albo ugody sądowej nie powinien automatycznie wykluczać renty rodzinnej. Trzeba jednak wykazać, że w chwili śmierci byłego męża istniało prawo do alimentów i było ono wykonywane, choćby na podstawie ustnego albo dorozumianego porozumienia.

Czy ukończenie 50 lat po śmierci byłego męża wystarczy?

Może wystarczyć, jeżeli wiek 50 lat został osiągnięty nie później niż w ciągu 5 lat od śmierci byłego męża albo od zaprzestania wychowywania dziecka wskazanego w ustawie. Sam warunek wieku nie wystarczy jednak bez wykazania prawa do alimentów.

Czy praca na 1/8 etatu pozbawia prawa do renty rodzinnej?

Nie. Samo zatrudnienie na część etatu nie wyklucza prawa do renty rodzinnej. Znaczenie mogą mieć natomiast przychody, jeżeli przekraczają aktualne progi powodujące zmniejszenie albo zawieszenie świadczenia.

Czy wpłaty na dzieci pomagają w uzyskaniu renty dla byłej żony?

Mogą pomóc tylko wtedy, gdy z okoliczności wynika, że środki służyły także utrzymaniu byłej żony. Jeżeli były to wyłącznie alimenty lub pomoc dla dzieci, ZUS może uznać, że była małżonka nie miała własnego prawa do alimentów.

Co zrobić po odmowie ZUS?

Należy rozważyć odwołanie do sądu ubezpieczeń społecznych. Odwołanie składa się za pośrednictwem ZUS w terminie miesiąca od doręczenia decyzji. W odwołaniu trzeba wskazać dowody, w szczególności świadków i dokumenty potwierdzające alimentacyjny charakter wsparcia.

Przy rencie po byłym mężu trzeba ocenić nie tylko rozwód, ale też sytuację taką jak renta rodzinna po śmierci byłego męża oraz prawo do alimentów.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji istnieją argumenty za złożeniem wniosku o rentę rodzinną po byłym mężu, zwłaszcza jeżeli rozwód został orzeczony z jego winy, a wiek 50 lat został osiągnięty w ciągu 5 lat od śmierci. Kluczowe będzie jednak udowodnienie, że w chwili śmierci byłego męża była żona miała wobec niego prawo do alimentów.

Największe znaczenie mają dowody pokazujące stały charakter pomocy oraz jej przeznaczenie na utrzymanie byłej żony. Jeżeli ZUS odmówi świadczenia z powodu braku wyroku alimentacyjnego, warto rozważyć odwołanie do sądu, ponieważ sąd może szerzej ocenić zeznania świadków, dokumenty i rzeczywiste relacje między byłymi małżonkami.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
3. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - Dz.U. 1998 nr 162 poz. 1118
4. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 13 maja 2014 r., sygn. akt SK 61/13
5. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 16 września 2015 r., sygn. akt III AUa 987/15

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.