Ponowny związek małżeński a renta rodzinna po zmarłym małżonku

Renta rodzinna po zmarłym małżonku – z czego wynika?

Renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym, czyli zależy od sytuacji osoby zmarłej. Zgodnie z art. 65 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przysługuje uprawnionym członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci miała ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy albo spełniała warunki wymagane do uzyskania jednego z tych świadczeń.

Do renty rodzinnej może też dojść wtedy, gdy zmarły miał ustalone prawo do emerytury pomostowej, pobierał zasiłek przedemerytalny, świadczenie przedemerytalne albo nauczycielskie świadczenie kompensacyjne. Przy ocenie prawa do renty rodzinnej przyjmuje się, że osoba zmarła była całkowicie niezdolna do pracy.

W praktyce oznacza to, że ZUS bada dwa elementy: po pierwsze, czy zmarły dawał podstawę do renty rodzinnej, a po drugie, czy osoba składająca wniosek należy do kręgu uprawnionych i spełnia własne warunki ustawowe.

Zobacz również: jeżeli sprawa dotyczy świadczeń z innego państwa, pomocny może być artykuł o tym, czy można otrzymywać rentę po mężu z Niemiec.

Kiedy wdowa lub wdowiec ma prawo do renty rodzinnej?

Wdowa albo wdowiec, którzy do dnia śmierci małżonka pozostawali z nim we wspólności małżeńskiej, mają prawo do renty rodzinnej, jeżeli spełniają co najmniej jeden z podstawowych warunków określonych w art. 70 ustawy emerytalnej. Chodzi przede wszystkim o sytuację, gdy w chwili śmierci małżonka osoba uprawniona:

1. ukończyła 50 lat,
2. była niezdolna do pracy,
3. wychowuje co najmniej jedno z dzieci, wnuków lub rodzeństwa uprawnionych do renty rodzinnej po zmarłym, które nie ukończyło 16 lat, a jeżeli uczy się w szkole – 18 lat,
4. sprawuje pieczę nad dzieckiem całkowicie niezdolnym do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo całkowicie niezdolnym do pracy, uprawnionym do renty rodzinnej.

Prawo do renty może powstać także później, jeżeli wdowa albo wdowiec ukończy 50 lat lub stanie się niezdolny do pracy nie później niż w ciągu 5 lat od śmierci małżonka albo od zaprzestania wychowywania uprawnionych dzieci. To istotne np. dla osoby, która w chwili śmierci małżonka była młodsza, ale przez kolejne lata pobierała rentę z powodu wychowywania dziecka.

Osoba owdowiała, która nie spełnia tych warunków i nie ma niezbędnego źródła utrzymania, może otrzymać okresową rentę rodzinną przez rok od śmierci małżonka albo przez czas uczestniczenia w zorganizowanym szkoleniu kwalifikującym do pracy zarobkowej, nie dłużej niż przez 2 lata od śmierci małżonka.

Osoby zbliżające się do granicy wieku często pytają o przejście na rentę po mężu po 50. roku życia, ponieważ w takich sprawach decydują dokładne daty: śmierci małżonka, zaprzestania wychowywania dzieci, ukończenia 50 lat oraz ewentualnego powstania niezdolności do pracy.

Ponowny związek małżeński a renta po pierwszym mężu lub żonie

Samo zawarcie kolejnego małżeństwa nie jest podstawą do odebrania zwykłej renty rodzinnej po zmarłym małżonku. Ustawa emerytalna nie przewiduje zasady, zgodnie z którą wdowa lub wdowiec tracą prawo do renty rodzinnej tylko dlatego, że ponownie zawarli związek małżeński.

Takie stanowisko potwierdza również orzecznictwo. W wyroku z 22 września 2005 r., sygn. akt III AUa 231/04, Sąd Apelacyjny w Katowicach wskazał, że brak jest podstaw ustawowych do przyjęcia, iż wdowa, która ponownie wyszła za mąż, traci prawo do renty rodzinnej po pierwszym mężu. Ministerialne informacje o rencie rodzinnej również wskazują, że wdowa, wdowiec i dziecko nie tracą prawa do renty rodzinnej po zawarciu małżeństwa.

Nie oznacza to jednak, że nowy ślub jest obojętny w każdej możliwej sytuacji. Od 2025 r. odrębne znaczenie ma tzw. renta wdowia, czyli możliwość łącznej wypłaty renty rodzinnej i części własnego świadczenia. W tym mechanizmie warunkiem jest m.in. to, aby osoba uprawniona nie pozostawała obecnie w związku małżeńskim. Ponowny ślub nie odbiera więc samej zwykłej renty rodzinnej, ale może pozbawić prawa do korzystniejszej łącznej wypłaty świadczeń.

Wysokość renty rodzinnej i podział między uprawnionych

Wysokość renty rodzinnej zależy od liczby osób uprawnionych. Wynosi ona:

• 85% świadczenia zmarłego – gdy do renty uprawniona jest jedna osoba,
• 90% świadczenia zmarłego – gdy uprawnione są dwie osoby,
• 95% świadczenia zmarłego – gdy uprawnione są trzy osoby lub więcej.

Wszystkim uprawnionym członkom rodziny przysługuje jedna łączna renta rodzinna. Jeżeli jest kilka osób uprawnionych, świadczenie dzieli się między nie w równych częściach. Przykładowo wdowa i dwoje dzieci nie otrzymują trzech osobnych rent, lecz jedną łączną rentę w wysokości 95% świadczenia zmarłego, podzieloną po równo.

Gdy jedna z osób przestaje spełniać warunki albo złoży wniosek o wyłączenie z kręgu uprawnionych, ZUS ponownie ustala wysokość świadczenia dla pozostałych. W praktyce może być wtedy potrzebny wniosek o ponowne przeliczenie renty rodzinnej.

Czy drugi małżonek może otrzymać rentę po osobie, która sama pobierała rentę rodzinną?

To częsty problem w rodzinach, w których osoba owdowiała pobierała rentę rodzinną po pierwszym małżonku, a następnie zawarła kolejne małżeństwo. Trzeba odróżnić dwie sytuacje.

Jeżeli zmarła osoba miała własne prawo do emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy albo spełniała warunki do uzyskania takiego świadczenia, jej drugi małżonek może ubiegać się o rentę rodzinną po niej, ale tylko wtedy, gdy sam spełnia warunki przewidziane dla wdowy lub wdowca, np. ma wymagany wiek, jest niezdolny do pracy albo wychowuje uprawnione dziecko.

Jeżeli natomiast zmarła osoba nie miała własnych uprawnień emerytalno-rentowych i pobierała wyłącznie rentę rodzinną po wcześniejszym małżonku, drugi małżonek nie nabywa prawa do renty rodzinnej z samego faktu, że zmarła pobierała takie świadczenie. Renta rodzinna nie przechodzi dalej jako samodzielne prawo majątkowe. Jest powiązana z osobą, po której została przyznana, oraz z kręgiem członków rodziny uprawnionych po tej właśnie osobie.

W konsekwencji młodszy drugi małżonek osoby pobierającej rentę po pierwszym mężu albo żonie nie otrzyma świadczenia tylko dlatego, że pozostawał z nią w małżeństwie. ZUS sprawdzi, czy zmarła miała własną podstawę do renty rodzinnej oraz czy wnioskodawca spełnia ustawowe warunki.

Zbieg świadczeń, dwie renty rodzinne i renta wdowia

Jeżeli jedna osoba ma prawo do kilku świadczeń przewidzianych w ustawie emerytalnej, zasadą z art. 95 jest wypłata jednego świadczenia – wyższego albo wybranego przez zainteresowanego. Dlatego osoba, która potencjalnie miałaby prawo do renty rodzinnej po pierwszym i po drugim małżonku, co do zasady nie pobiera dwóch pełnych rent rodzinnych naraz.

Od 1 lipca 2025 r. działa jednak szczególny mechanizm określany jako renta wdowia. Nie jest to nowe, osobne świadczenie, lecz możliwość łącznej wypłaty renty rodzinnej i części własnego świadczenia, np. emerytury. W latach 2025–2026 można otrzymywać 100% renty rodzinnej i 15% własnego świadczenia albo 100% własnego świadczenia i 15% renty rodzinnej. Od 1 stycznia 2027 r. udział drugiego świadczenia ma wynosić 25%.

Aby skorzystać z renty wdowiej, trzeba spełnić ustawowe warunki, w tym osiągnąć powszechny wiek emerytalny, pozostawać we wspólności małżeńskiej do dnia śmierci małżonka, nabyć prawo do renty rodzinnej po zmarłym małżonku nie wcześniej niż w określonym wieku oraz nie pozostawać obecnie w związku małżeńskim. Łączna kwota wypłacanych świadczeń jest limitowana i nie może przekroczyć trzykrotności najniższej emerytury.

To właśnie na tym tle pojawia się najważniejsza różnica: ponowny ślub nie odbiera zwykłej renty rodzinnej, ale powoduje ustanie prawa do wypłaty świadczeń w zbiegu z rentą rodzinną, czyli do renty wdowiej.

FAQ

Podsumowanie

Ponowny związek małżeński nie przekreśla prawa do zwykłej renty rodzinnej po zmarłym małżonku. Najważniejsze jest to, czy wdowa albo wdowiec nadal spełnia warunki ustawowe: wiek, niezdolność do pracy, wychowywanie uprawnionych dzieci albo szczególne warunki okresowej renty rodzinnej.

Inaczej trzeba oceniać rentę wdowią oraz sytuację drugiego małżonka po śmierci osoby, która sama pobierała rentę rodzinną. Renta rodzinna nie jest świadczeniem, które przechodzi dalej na kolejnego małżonka. ZUS zawsze bada podstawę po stronie osoby zmarłej oraz warunki po stronie wnioskodawcy.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w szczególności art. 65–74, art. 95 oraz art. 95a – Dz.U. 2024 poz. 1631
2. Ustawa z dnia 26 lipca 2024 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw – Dz.U. 2024 poz. 1243
3. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, informacja „Renta rodzinna” – zus.pl
4. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, informacja „Wypłata świadczeń łącznie z rentą rodzinną, czyli tzw. renta wdowia” – zus.pl
5. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 22 września 2005 r., sygn. akt III AUa 231/04

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.