Polska emerytura a renta wdowia z Niemiec (Witwenrente)

Czy można pobierać polską emeryturę i niemiecką Witwenrente jednocześnie?

Co do zasady samo uzyskanie niemieckiej renty po zmarłym małżonku nie powoduje utraty polskiej emerytury wypracowanej w ZUS. Są to świadczenia pochodzące z dwóch systemów zabezpieczenia społecznego i oparte na różnych tytułach: polska emerytura wynika z własnego ubezpieczenia osoby uprawnionej, a niemiecka Witwenrente jest świadczeniem po zmarłym małżonku.

Art. 95 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, z uwzględnieniem obecnego art. 95a i innych przepisów szczególnych, reguluje przede wszystkim zbieg praw do świadczeń przewidzianych w polskiej ustawie emerytalnej. Nie można z niego wyprowadzić prostego wniosku, że każde świadczenie wypłacane przez zagraniczną instytucję wyklucza wypłatę polskiej emerytury.

W sprawach transgranicznych szczególne znaczenie ma art. 97 ustawy emerytalnej. Zgodnie z tym przepisem osobie uprawnionej do polskiej emerytury lub renty oraz do świadczenia o charakterze rentowym z instytucji zagranicznej świadczenie przysługujące na podstawie polskiej ustawy wypłaca się w wysokości w niej określonej, jeżeli właściwe regulacje międzynarodowe nie stanowią inaczej. W relacjach polsko-niemieckich trzeba równocześnie uwzględnić unijne przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.

Art. 97 i koordynacja UE przy emeryturze z Polski i rencie z Niemiec

Rozporządzenie (WE) nr 883/2004 rozróżnia świadczenia tego samego rodzaju oraz świadczenia różnego rodzaju i określa, kiedy mogą być stosowane krajowe reguły zapobiegające kumulacji świadczeń. Dlatego nie wystarczy stwierdzić, że jedno świadczenie pochodzi z Polski, a drugie z Niemiec. Trzeba ustalić ich charakter, podstawę przyznania i konkretną regułę, na podstawie której organ chciałby dokonać pomniejszenia.

Bezpośrednio dla tego problemu istotny jest wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 16 maja 2013 r. w sprawie C-589/10 Wencel. Sprawa dotyczyła polskiej emerytury oraz niemieckiej renty po zmarłym małżonku. Trybunał wskazał, że świadczenia oparte na okresach ubezpieczenia różnych osób nie są świadczeniami tego samego rodzaju w rozumieniu przepisów koordynacyjnych. Jednocześnie nie oznacza to całkowitego wyłączenia wszystkich krajowych reguł antykumulacyjnych. Ewentualne pomniejszenie musi mieć konkretną podstawę prawną i pozostawać zgodne z prawem Unii.

Niemiecka renta wdowia a polska renta wdowia — to nie to samo

Określenie „renta wdowia” może obecnie wprowadzać w błąd. W tym artykule oznacza niemieckie świadczenie dla wdowy lub wdowca, czyli Witwenrente. Natomiast polska renta wdowia nie jest odrębnym nowym rodzajem renty. Jest to wprowadzony do polskich przepisów mechanizm zbiegu własnego świadczenia, na przykład emerytury, z rentą rodzinną po małżonku.

Jeżeli dana osoba oprócz polskiej emerytury pobiera niemiecką Witwenrente, nie należy automatycznie przenosić na tę sytuację zasad polskiej renty wdowiej. Trzeba osobno ustalić, jakie polskie prawa do świadczeń istnieją oraz jak na świadczenie niemieckie wpływają przepisy koordynacyjne. Zasady krajowego mechanizmu szerzej omawia artykuł o tym, jak działa polska renta wdowia i zbieg emerytury z rentą rodzinną.

Czy niemiecka Witwenrente może być zmniejszona przez polską emeryturę lub inne dochody?

Tak, jest to odrębne zagadnienie od zachowania prawa do polskiej emerytury. Niemieckie prawo przewiduje uwzględnianie własnego dochodu osoby pobierającej rentę dla wdowy lub wdowca. § 97 niemieckiego SGB VI określa zasady zaliczania dochodu przy rencie rodzinnej, a Deutsche Rentenversicherung wskazuje, że pod uwagę mogą być brane między innymi wynagrodzenie, inne świadczenia emerytalno-rentowe oraz porównywalne dochody zagraniczne.

Oznacza to, że polska emerytura może mieć znaczenie dla wyliczenia wysokości niemieckiej Witwenrente. Nie jest to jednak odebranie polskiej emerytury przez ZUS. To niemiecki organ ustala wysokość niemieckiego świadczenia według własnych przepisów. Stosowane kwoty wolne i zasady obliczeń mogą się zmieniać, dlatego trzeba sprawdzać okres, którego dotyczy decyzja Deutsche Rentenversicherung.

Szczególnym okresem jest tak zwany Sterbevierteljahr, czyli trzy miesiące kalendarzowe następujące po miesiącu śmierci małżonka. W tym okresie własny dochód osoby uprawnionej co do zasady nie jest uwzględniany przy pomniejszaniu niemieckiej renty po zmarłym małżonku. Po tym okresie znaczenie mają już zwykłe reguły dochodowe.

Czy trzeba mieć obywatelstwo niemieckie albo zrezygnować z polskiego?

Nie ma podstaw, aby uznawać obywatelstwo niemieckie za warunek zachowania polskiej emerytury. Prawo do emerytury z ZUS wynika przede wszystkim z okresów ubezpieczenia i spełnienia przesłanek określonych w polskich przepisach. Samo przyjęcie obywatelstwa niemieckiego ani posiadanie dwóch obywatelstw nie jest sposobem na „zabezpieczenie” emerytury przed utratą.

Szerzej zależność między statusem obywatela a świadczeniem wyjaśnia materiał Zrzeczenie obywatelstwa a prawo do emerytury. Z kolei osoby wracające do Polski mogą sprawdzić, jak wygląda niemiecka emerytura po powrocie do Polski.

Również samo podwójne zameldowanie w Polsce i Niemczech nie powoduje automatycznie utraty świadczenia. Trzeba jednak odróżnić formalny meldunek od faktycznego miejsca zamieszkania lub zwykłego pobytu, które w określonych sprawach może mieć znaczenie dla właściwości instytucji, ubezpieczenia zdrowotnego, korespondencji i stosowania przepisów koordynacyjnych. Osobnym zagadnieniem są okresy ubezpieczenia w obu państwach, opisane w artykule polska emerytura a okresy składkowe w Niemczech.

Jakie dokumenty przygotować i co zgłosić?

Przy równoległym pobieraniu świadczeń z Polski i Niemiec warto przechowywać komplet dokumentów z obu państw. W szczególności przydatne są:

• decyzja ZUS o przyznaniu i wysokości polskiej emerytury,
• decyzja Deutsche Rentenversicherung o przyznaniu i wysokości Witwenrente,
• dokument potwierdzający małżeństwo oraz akt zgonu małżonka, a jeżeli organ tego wymaga — również odpowiednie odpisy lub tłumaczenia,
• decyzje i informacje dotyczące innych pobieranych emerytur, rent i świadczeń oraz dane o dochodach wymagane przez właściwą instytucję,
• aktualne dane o miejscu zamieszkania, rachunku bankowym i dane kontaktowe przekazane obu instytucjom.

Jeżeli ZUS albo Deutsche Rentenversicherung pyta o świadczenie z drugiego państwa lub o dochód, należy odpowiedzieć zgodnie ze stanem faktycznym i zachować kopię wysłanej dokumentacji. Zakres obowiązku informacyjnego warto sprawdzić także w pouczeniu zawartym w konkretnej decyzji.

Gdy organ wyda decyzję o zmniejszeniu lub wstrzymaniu świadczenia albo zażąda jego zwrotu, trzeba przede wszystkim ustalić, na jakim przepisie oparto rozstrzygnięcie i jakiego okresu ono dotyczy. Nie należy zakładać ani że każda redukcja jest prawidłowa, ani że każde świadczenie z dwóch państw musi być zawsze wypłacane w pełnej wysokości.

FAQ

Czy mogę jednocześnie pobierać polską emeryturę i niemiecką Witwenrente?

Co do zasady tak. Samo przyznanie niemieckiej renty po zmarłym małżonku nie powoduje automatycznej utraty polskiej emerytury. Trzeba jednak uwzględnić przepisy o koordynacji świadczeń oraz niezależne niemieckie zasady ustalania wysokości Witwenrente.

Czy niemiecka Witwenrente to to samo co polska renta wdowia?

Nie. Witwenrente jest niemieckim świadczeniem po zmarłym małżonku. Polska renta wdowia to określenie krajowego mechanizmu łączenia własnego świadczenia z rentą rodzinną na zasadach określonych między innymi w art. 95a ustawy emerytalnej.

Czy polska renta wdowia ma zastosowanie do niemieckiej renty rodzinnej?

Nie można automatycznie potraktować niemieckiej Witwenrente jako polskiej renty rodzinnej objętej krajowym mechanizmem renty wdowiej. Trzeba osobno ustalić, jakie polskie świadczenia przysługują danej osobie, jaki dokładnie charakter ma świadczenie niemieckie i jakie skutki wynikają z unijnej koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W sprawie transgranicznej wymaga to oceny konkretnych decyzji.

Czy niemiecka renta wdowia może być pomniejszona z powodu polskiej emerytury?

Tak, polska emerytura może zostać potraktowana przez niemiecką instytucję jako dochód mający znaczenie dla wysokości Witwenrente. Pomniejszenie dotyczy wtedy świadczenia niemieckiego i jest dokonywane według prawa niemieckiego. Trzeba sprawdzić wyliczenie przedstawione w decyzji Deutsche Rentenversicherung.

Czy muszę zgłaszać niemiecką rentę do ZUS?

Jeżeli ZUS żąda informacji o świadczeniach zagranicznych albo obowiązek przekazania określonych danych wynika z pouczenia w decyzji, należy je podać zgodnie ze stanem faktycznym. Samo zgłoszenie niemieckiej Witwenrente nie oznacza automatycznej utraty polskiej emerytury.

Czy obywatelstwo niemieckie jest potrzebne do pobierania obu świadczeń?

Nie jest ono warunkiem zachowania polskiej emerytury. O prawie do świadczeń decydują przede wszystkim przepisy właściwego państwa, przebieg ubezpieczenia, sytuacja rodzinna oraz zasady koordynacji, a nie samo uzyskanie niemieckiego obywatelstwa.