Odmowa renty rodzinnej po zmarłym ojcu

Komu przysługuje renta rodzinna po zmarłym?

Zgodnie z art. 65 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych renta rodzinna przysługuje uprawnionym członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci miała ustalone prawo do emerytury albo renty z tytułu niezdolności do pracy lub spełniała warunki wymagane do uzyskania jednego z tych świadczeń. Przy ocenie prawa do renty rodzinnej przyjmuje się, że osoba zmarła była całkowicie niezdolna do pracy.

Oznacza to, że ZUS bada nie tylko sytuację dzieci, ale także sytuację ubezpieczeniową zmarłego rodzica. Jeżeli ojciec dzieci nie miał jeszcze przyznanej emerytury ani renty, organ rentowy sprawdza, czy na dzień śmierci spełniał warunki do jednego z tych świadczeń, w tym wymagany okres składkowy i nieskładkowy.

Do renty rodzinnej mogą być uprawnione między innymi dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione. Co do zasady dzieci mają prawo do renty rodzinnej do ukończenia 16 lat, a jeżeli kontynuują naukę - do ukończenia 25 lat. Jeżeli dziecko stało się całkowicie niezdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo całkowicie niezdolne do pracy przed osiągnięciem ustawowego wieku, renta może przysługiwać bez względu na wiek.

Wdowa również może mieć prawo do renty rodzinnej, ale musi spełnić odrębne warunki, na przykład dotyczące wieku, niezdolności do pracy albo wychowywania dziecka uprawnionego do renty rodzinnej. Jeżeli świadczenie ma przysługiwać kilku osobom, ZUS ustala jedną łączną rentę rodzinną i dzieli ją między uprawnionych.

Wysokość renty rodzinnej zależy od liczby osób uprawnionych. Wynosi 85% świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu - dla jednej osoby uprawnionej, 90% - dla dwóch osób oraz 95% - dla trzech lub więcej osób uprawnionych.

Brak wymaganego stażu zmarłego ojca - co sprawdzić?

Jeżeli ZUS odmówił renty rodzinnej, bo zmarłemu zabrakło części wymaganego okresu składkowego lub nieskładkowego, najpierw trzeba dokładnie przeanalizować uzasadnienie decyzji. W praktyce kluczowe jest ustalenie, jakich okresów ZUS nie zaliczył i dlaczego.

W sprawach o rentę rodzinną znaczenie mogą mieć między innymi: umowy o pracę, świadectwa pracy, zaświadczenia o zatrudnieniu i wynagrodzeniu, dokumenty z akt osobowych, legitymacja ubezpieczeniowa, wpisy w systemie ZUS, dokumenty z urzędu pracy, decyzje o zasiłkach, dokumenty dotyczące prowadzenia działalności gospodarczej, a czasem także dokumenty z archiwów po zlikwidowanych zakładach pracy.

Warto również sprawdzić, czy zmarły nie miał okresów ubezpieczenia za granicą. Jeżeli pracował w państwach, z którymi Polska stosuje koordynację systemów zabezpieczenia społecznego albo umowy międzynarodowe, zagraniczne okresy mogą mieć znaczenie dla oceny prawa do świadczenia. W takiej sytuacji sprawa wymaga osobnej analizy dokumentów i państwa zatrudnienia.

Nie każdy okres nieskładkowy może zostać zaliczony w pełnym wymiarze. Ustawa przewiduje ograniczenia w zaliczaniu okresów nieskładkowych, dlatego samo przedstawienie dokumentu nie zawsze przesądza o doliczeniu całego okresu do stażu. Mimo to przy brakujących kilkunastu miesiącach warto sprawdzić każdy możliwy dokument, bo nawet częściowe zaliczenie pominiętych okresów może zmienić wynik sprawy.

Odwołanie od decyzji ZUS odmawiającej renty rodzinnej

Od decyzji ZUS odmawiającej renty rodzinnej przysługuje odwołanie do sądu okręgowego - sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. Odwołanie składa się za pośrednictwem ZUS, czyli do tej jednostki, która wydała decyzję. Termin wynosi miesiąc od dnia doręczenia decyzji.

W odwołaniu trzeba wskazać, z czym rodzina się nie zgadza. W sprawie brakującego stażu nie wystarczy napisać, że decyzja jest krzywdząca. Należy wskazać konkretne okresy, które powinny zostać uwzględnione, oraz dołączyć dokumenty albo zawnioskować o ich uzyskanie, na przykład z archiwum, od byłego pracodawcy lub z akt ZUS.

Jeżeli sprawa trafi do sądu, można powoływać dowody szerzej niż w postępowaniu przed ZUS. W zależności od okoliczności mogą to być dokumenty, akta osobowe, dokumentacja płacowa, a w niektórych przypadkach także zeznania świadków. Najważniejsze jest jednak to, aby dowody dotyczyły konkretnych okresów zatrudnienia lub ubezpieczenia zmarłego.

Świadczenie w drodze wyjątku od Prezesa ZUS

Jeżeli rodzina nie jest w stanie wykazać wszystkich warunków do zwykłej renty rodzinnej, można rozważyć wniosek o świadczenie w drodze wyjątku. Podstawą jest art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Przepis ten pozwala Prezesowi ZUS przyznać świadczenie ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy albo działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania.

Nie jest to jednak zwykłe odwołanie od decyzji ZUS. Świadczenie w drodze wyjątku ma charakter uznaniowy. Trzeba wykazać szczególne okoliczności, trudną sytuację materialną, brak realnej możliwości samodzielnego zapewnienia utrzymania oraz istotny związek z wcześniejszym ubezpieczeniem zmarłego. Sam fakt, że rodzina znalazła się w trudnej sytuacji po śmierci ojca, może nie wystarczyć.

W orzecznictwie podkreśla się, że art. 83 ustawy nie służy całkowitemu oderwaniu świadczenia od historii ubezpieczeniowej. W wyroku NSA w Warszawie z dnia 28 marca 2001 r., sygn. akt II SA 3028/00, wskazano, że zatrudnienie brane pod uwagę przy świadczeniu w drodze wyjątku powinno obejmować znaczący okres, choć może być niewystarczające do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych.

Z kolei w wyroku WSA w Warszawie z dnia 13 maja 2005 r., sygn. akt II Sa/Wa 1989/04, przyjęto, że rozpatrywanie sprawy o świadczenie w drodze wyjątku jest dopuszczalne po ostatecznym rozstrzygnięciu przez ZUS, a w przypadku wniesienia odwołania - po prawomocnym wyroku sądu stwierdzającym brak prawa do świadczenia w zwykłym trybie.

Jak przygotować wniosek do Prezesa ZUS?

Wniosek o świadczenie w drodze wyjątku powinien być konkretny i udokumentowany. Należy opisać, dlaczego rodzina nie spełnia ustawowych warunków do renty rodzinnej, jakie szczególne okoliczności doprowadziły do tej sytuacji oraz dlaczego dzieci i wdowa nie mają niezbędnych środków utrzymania.