Likwidacja placówki a prawa nauczyciela

Zasady rozwiązania stosunku pracy przy likwidacji placówki

Zgodnie z art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela w razie całkowitej likwidacji szkoły dyrektor rozwiązuje z nauczycielem stosunek pracy. Wypowiedzenie powinno więc pochodzić od pracodawcy, choć sama decyzja o likwidacji jest podejmowana przez organ prowadzący w trybie prawa oświatowego.

Trzeba odróżnić całkowitą likwidację od częściowej likwidacji i zmian organizacyjnych powodujących zmniejszenie liczby oddziałów albo zmianę planu nauczania. W tych drugich przypadkach Karta Nauczyciela przewiduje także inne rozwiązania, w tym możliwość przeniesienia w stan nieczynny na wniosek nauczyciela, a w określonych sytuacjach ograniczenie zatrudnienia za jego zgodą.

Kiedy nauczyciel powinien otrzymać wypowiedzenie?

Przy rozwiązaniu stosunku pracy na podstawie art. 20 Karty Nauczyciela zasadą jest trzymiesięczne wypowiedzenie. Co do zasady rozwiązanie następuje z końcem roku szkolnego, z wyjątkami przewidzianymi w art. 20 ust. 4, m.in. dla szkół, w których organizacji pracy nie przewidziano ferii szkolnych.

Dlatego przy planowanej likwidacji trzeba sprawdzić rodzaj placówki, podstawę zatrudnienia nauczyciela, datę likwidacji oraz treść wypowiedzenia. Sama data wskazana w uchwale likwidacyjnej nie zastępuje prawidłowego zastosowania przepisów o rozwiązaniu stosunku pracy.

Ochrona przedemerytalna nauczyciela

Art. 39 Kodeksu pracy chroni pracownika, któremu brakuje nie więcej niż 4 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego, jeżeli okres zatrudnienia umożliwia mu uzyskanie prawa do emerytury z osiągnięciem tego wieku. W przypadku nauczyciela zatrudnionego na podstawie mianowania ochrona ta nie blokuje jednak automatycznie rozwiązania stosunku pracy z przyczyn określonych w art. 20 Karty Nauczyciela.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazywano na szczególny charakter regulacji Karty Nauczyciela dotyczącej rozwiązania stosunku pracy z nauczycielem mianowanym. W tym kontekście zachowują znaczenie m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 2 sierpnia 2012 r., II PK 3/12, oraz z 26 marca 2013 r., III PK 37/12.

Odprawa z tytułu likwidacji placówki

Nauczycielowi zatrudnionemu na podstawie mianowania, z którym rozwiązano stosunek pracy z przyczyn określonych w art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela, przysługuje na podstawie art. 20 ust. 2 odprawa w wysokości sześciomiesięcznego wynagrodzenia zasadniczego.

Jeżeli nauczyciel jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę, a nie mianowania, art. 20 ust. 2 odsyła do świadczeń określonych w przepisach o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników. Nie należy więc automatycznie stosować do takiego nauczyciela sześciomiesięcznej odprawy przewidzianej dla zatrudnienia na podstawie mianowania.

Odprawa emerytalna, rentowa lub kompensacyjna od 2026 r.

Od 1 stycznia 2026 r. art. 87 Karty Nauczyciela przewiduje nowe wysokości jednorazowej odprawy przysługującej w związku z przejściem na emeryturę, rentę z tytułu niezdolności do pracy albo nauczycielskie świadczenie kompensacyjne:

Wynagrodzenie stanowiące podstawę tej odprawy oblicza się według zasad stosowanych przy ustalaniu ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy. Do stażu uprawniającego do odprawy wlicza się poprzednio zakończone okresy zatrudnienia oraz inne okresy zaliczane do stażu pracy na podstawie odrębnych przepisów.

Nauczyciel zatrudniony w więcej niż jednej szkole otrzymuje odprawę z art. 87 w szkole wskazanej jako podstawowe miejsce zatrudnienia. Więcej o takim przypadku opisuje materiał odprawa emerytalna nauczyciela pracującego w dwóch placówkach.

Zbieg odprawy z art. 20 i art. 87 Karty Nauczyciela

Od 1 stycznia 2026 r. nie trzeba już opierać zasad zbiegu tych świadczeń przede wszystkim na dawnym orzecznictwie. Art. 87 ust. 5 Karty Nauczyciela wprost stanowi, że w razie zbiegu odprawy z art. 87 i odprawy z art. 20 ust. 2 nauczyciel otrzymuje odprawę z art. 87 w pełnej wysokości oraz odprawę z art. 20 ust. 2 w połowie jej wysokości.

Oznacza to, że nauczyciel mianowany z co najmniej 20-letnim stażem, spełniający warunki odprawy z art. 87 i jednocześnie objęty odprawą z art. 20 ust. 2, może otrzymać pełną sześciomiesięczną odprawę z art. 87 oraz połowę sześciomiesięcznej odprawy likwidacyjnej. Trzeba jednak pamiętać, że obie odprawy są obliczane według odmiennie określonych podstaw: odprawa z art. 20 ust. 2 odnosi się do wynagrodzenia zasadniczego, natomiast odprawę z art. 87 oblicza się według zasad dotyczących ekwiwalentu za urlop.

Wyrok Sądu Najwyższego z 28 października 2014 r., I PK 58/14, może mieć znaczenie historyczne dla rozumienia odrębności obu świadczeń, ale przy stanach faktycznych objętych obecnym art. 87 ust. 5 nie powinien być przedstawiany jako podstawa do wypłaty dwóch pełnych odpraw.

Związek ustania zatrudnienia z przejściem na emeryturę

Odprawa z art. 87 nie przysługuje wyłącznie dlatego, że nauczyciel kiedyś po zakończeniu pracy uzyska emeryturę. Ustanie stosunku pracy musi pozostawać w związku z przejściem na emeryturę, rentę z tytułu niezdolności do pracy albo nauczycielskie świadczenie kompensacyjne.

Jeżeli prawo do emerytury powstaje dopiero po rozwiązaniu stosunku pracy, ocena tego związku może zależeć od konkretnych dat i okoliczności. Bliskość czasowa między rozwiązaniem zatrudnienia a nabyciem prawa do świadczenia może mieć znaczenie, ale nie powinna być traktowana jako automatyczna gwarancja odprawy.

Czy warto samodzielnie składać wniosek o rozwiązanie stosunku pracy?

Należy odróżnić wniosek do ZUS o emeryturę od oświadczenia kierowanego do pracodawcy w sprawie zakończenia zatrudnienia. Sam zamiar przejścia na emeryturę nie wymaga przejmowania inicjatywy w rozwiązaniu stosunku pracy, jeżeli pracodawca i tak rozwiązuje go na podstawie art. 20 z powodu likwidacji placówki.

Własne wypowiedzenie albo porozumienie stron może zmienić prawną przyczynę ustania zatrudnienia i utrudnić dochodzenie odprawy przewidzianej dla rozwiązania stosunku pracy z przyczyn określonych w art. 20. Przed podpisaniem dokumentów warto więc ustalić, jakie świadczenia mają zostać wypłacone i na jakiej podstawie.

Jak zabezpieczyć swoje prawa w praktyce?

Przed końcem zatrudnienia warto zgromadzić dokumenty potwierdzające podstawę zatrudnienia, staż pracy, datę rozwiązania stosunku pracy, treść wypowiedzenia lub innego dokumentu kończącego zatrudnienie, uchwałę dotyczącą likwidacji oraz dokumenty dotyczące nabycia prawa do emerytury, renty albo nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego.

Jeżeli nauczyciel planuje emeryturę, pomocne może być również pisemne poinformowanie pracodawcy o tym zamiarze, bez zmieniania podstawy rozwiązania stosunku pracy. Przy ustalaniu terminu przejścia na świadczenie można też porównać sytuację opisaną w materiale przejście nauczycielki na emeryturę.

Jeżeli przed zakończeniem pracy rozważany jest urlop dla poratowania zdrowia, odrębnie trzeba ocenić warunki jego udzielenia i wpływ terminów na dalsze zatrudnienie. Zagadnienie to omawia artykuł urlop dla poratowania zdrowia przed emeryturą nauczyciela.

FAQ

Czy przy likwidacji placówki dostanę jednocześnie odprawę z art. 20 i art. 87?

Jeżeli spełnione są przesłanki obu świadczeń, od 1 stycznia 2026 r. art. 87 ust. 5 wprost przewiduje wypłatę odprawy z art. 87 w pełnej wysokości oraz połowy odprawy z art. 20 ust. 2. Nie jest to więc zbieg dwóch pełnych odpraw.

Ile wynosi odprawa emerytalna nauczyciela w 2026 r.?

Na podstawie art. 87 Karty Nauczyciela jest to dwumiesięczne wynagrodzenie po 10 latach pracy, trzymiesięczne po 15 latach i sześciomiesięczne po 20 latach pracy. Wynagrodzenie oblicza się według zasad stosowanych przy ekwiwalencie pieniężnym za urlop wypoczynkowy.

Czy nauczyciel w wieku przedemerytalnym może dostać wypowiedzenie przy likwidacji placówki?

Tak, w szczególności przy zatrudnieniu na podstawie mianowania sama ochrona z art. 39 Kodeksu pracy nie wyłącza automatycznie zastosowania art. 20 Karty Nauczyciela. Trzeba jednak sprawdzić podstawę zatrudnienia i konkretną przyczynę rozwiązania stosunku pracy.

Co jeśli prawo do emerytury powstaje dopiero po dacie likwidacji?

Nie można z góry przesądzić prawa do odprawy z art. 87 wyłącznie na podstawie różnicy kilku dni lub tygodni. Konieczne jest ustalenie, czy ustanie zatrudnienia pozostaje w wymaganym związku z przejściem na emeryturę oraz kiedy zostały spełnione warunki do świadczenia.

Czy warto złożyć własne wypowiedzenie przed likwidacją szkoły?

Nie należy robić tego bez analizy skutków. Jeżeli odprawa z art. 20 ma wynikać z rozwiązania stosunku pracy z przyczyn określonych w tym przepisie, samodzielne zakończenie zatrudnienia może pogorszyć sytuację nauczyciela.

W której szkole wypłacana jest odprawa z art. 87, gdy nauczyciel pracuje w kilku szkołach?

Od 2026 r. nauczyciel zatrudniony w więcej niż jednej szkole otrzymuje odprawę z art. 87 w szkole wskazanej jako podstawowe miejsce zatrudnienia.