Przeliczenie emerytury po wyroku TK SK 140/20

Na czym polega problem z art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej?

Sprawa dotyczy osób, które najpierw pobierały wcześniejszą emeryturę, a następnie występowały o emeryturę z powszechnego wieku emerytalnego. Art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przewiduje w takich przypadkach, przy świadczeniach wymienionych w tym przepisie, pomniejszenie podstawy obliczenia emerytury powszechnej o sumę kwot wcześniej pobranych emerytur.

Mechanizm zaczął obowiązywać 1 stycznia 2013 r. Problem powstał w odniesieniu do osób, które decyzję o skorzystaniu z wcześniejszego świadczenia podejmowały wcześniej, gdy takiego skutku dla przyszłej emerytury powszechnej jeszcze nie przewidywały.

Dlatego przy analizie konkretnej sprawy nie wystarczy sam rok urodzenia ani informacja, że dana osoba była na wcześniejszej emeryturze. Trzeba ustalić co najmniej datę złożenia wniosku o wcześniejsze świadczenie, jego podstawę prawną, datę nabycia prawa do emerytury powszechnej oraz to, czy ZUS rzeczywiście zastosował art. 25 ust. 1b przy obliczaniu jej wysokości.

Co daje wyrok TK SK 140/20?

Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 4 czerwca 2024 r., sygn. akt SK 140/20, orzekł, że art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie, przed 6 czerwca 2012 r., jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji RP.

Znaczenie daty 6 czerwca 2012 r. wiąże się z ogłoszeniem ustawy wprowadzającej późniejszy mechanizm pomniejszenia. Osoba, która wcześniej zdecydowała się na wcześniejszą emeryturę, nie mogła przy podejmowaniu tej decyzji znać skutku wynikającego z art. 25 ust. 1b.

Sam wyrok nie oznacza jednak, że każda osoba spełniająca kryterium daty może dziś uzyskać od ZUS automatyczne przeliczenie, uchylenie dawnej decyzji i wypłatę wyrównania. W praktyce zasadnicze znaczenie ma brak publikacji wyroku w Dzienniku Ustaw oraz to, w jakim trybie dana sprawa może zostać ponownie rozpoznana.

Czy SK 140/20 został opublikowany i co to oznacza w praktyce?

Na 22 września 2026 r. wyrok SK 140/20 nie został opublikowany w Dzienniku Ustaw. Trzeba odróżnić publiczne ogłoszenie orzeczenia przez Trybunał i jego publikację w zbiorze orzecznictwa od ogłoszenia wyroku w konstytucyjnie właściwym organie urzędowym.

Brak publikacji ma bezpośrednie znaczenie proceduralne. ZUS w sprawach o ponowne ustalenie emerytury prezentował stanowisko, że nieopublikowany wyrok nie daje podstawy do wzruszenia wcześniejszej decyzji w sposób, jaki wynikałby z klasycznego wykonania orzeczenia TK. Jednocześnie w sądach powszechnych pojawiły się rozstrzygnięcia korzystne dla emerytów, w których art. 25 ust. 1b był pomijany. Nie powstała jednak sytuacja, w której można każdemu emerytowi zagwarantować identyczny wynik.

Rzecznik Praw Obywatelskich w 2026 r. wskazywał wprost na rozbieżności w orzecznictwie dotyczące tego, czy standard konstytucyjny wynikający z SK 140/20 może stanowić podstawę ponownego ustalenia wysokości świadczenia m.in. na gruncie art. 114 ustawy emerytalnej. Oznacza to, że strategia oparta wyłącznie na formule „składam wniosek o wznowienie po wyroku TK” jest obecnie zbyt uproszczona.

Czy rocznik 1958 i wcześniejsza emerytura nauczycielska mieszczą się w problemie?

W przypadku nauczycielki urodzonej w 1958 r., której wcześniejszą emeryturę przyznano w 2008 r., sytuacja może odpowiadać zasadniczemu problemowi rozpatrywanemu w sprawie SK 140/20. Trzeba jednak sprawdzić dokumenty. Dla zakresu wyroku szczególnie ważna jest data złożenia wniosku o wcześniejsze świadczenie – powinien on przypadać przed 6 czerwca 2012 r. – a nie wyłącznie data wydania decyzji.

Następnie należy ustalić, czy ZUS przyznał emeryturę powszechną i czy przy jej obliczaniu odjął od podstawy sumę pobranych wcześniejszych emerytur na podstawie art. 25 ust. 1b. Osoba z rocznika 1958 osiągała powszechny wiek emerytalny już po wejściu tego przepisu w życie, dlatego taka decyzja może wymagać szczegółowej analizy.

Jeżeli emerytura nauczycielska była przyznana na podstawie art. 88 Karty Nauczyciela, trzeba zestawić decyzję przyznającą to świadczenie z późniejszą decyzją dotyczącą emerytury powszechnej. Sam status nauczyciela ani sam rocznik 1958 nie przesądzają jeszcze o skutecznym przeliczeniu. Więcej o relacji między wcześniejszym i powszechnym świadczeniem wyjaśnia materiał o przeliczeniu wcześniejszej emerytury po osiągnięciu wieku emerytalnego.

Jaki tryb zastosować? Cztery różne sytuacje

Nie ma dziś jednego uniwersalnego pisma właściwego dla wszystkich wcześniejszych emerytów. Najpierw trzeba ustalić, na jakim etapie znajduje się konkretna sprawa.

Projekt UD204 – projekt, nie obowiązująca ustawa

Rządowy projekt oznaczony numerem UD204 ma ustawowo uregulować sytuację części wcześniejszych emerytów. Na 22 września 2026 r. nadal jest to jednak projekt, a nie obowiązująca ustawa. W oficjalnym wykazie prac legislacyjnych pozostaje oznaczony jako projekt ustawy, a planowany termin jego przyjęcia przez Radę Ministrów wskazano na III kwartał 2026 r.

W toku prac koncepcja projektu ulegała zmianom. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej opublikowało 16 lipca 2026 r. wersję 3.0, której tytuł mówi już o ustalaniu wysokości „zwiększenia do emerytur”. Jest to ważne, ponieważ wcześniejsze opisy projektu koncentrowały się na ponownym ustaleniu wysokości emerytury bez zastosowania pomniejszenia.

Według aktualnych materiałów projektowych regulacja ma dotyczyć określonej grupy wcześniejszych emerytów, w tym kobiet urodzonych w latach 1954–1959 oraz wskazanych roczników mężczyzn, przy spełnieniu dodatkowych warunków związanych m.in. z wcześniejszym świadczeniem i datą 6 czerwca 2012 r. Rocznik 1958 może więc znajdować się w grupie objętej projektowanym rozwiązaniem, ale ostatecznych zasad nie wolno przesądzać przed zakończeniem procesu legislacyjnego.

Nie należy także opierać decyzji procesowej na projektowanej dacie wejścia nowych przepisów w życie, wysokości przyszłego zwiększenia ani projektowanym trybie działania ZUS. Te elementy mogą zostać zmienione przed uchwaleniem ustawy.

Czy można otrzymać wyrównanie za wcześniejsze lata?

Wyrok SK 140/20 nie daje obecnie podstaw do obiecywania automatycznego wyrównania za cały okres pobierania emerytury obliczonej z zastosowaniem art. 25 ust. 1b. Trzeba oddzielić dwie kwestie: prawo do ustalenia wyższej wysokości świadczenia oraz datę, od której ewentualnie można żądać wypłaty tej wyższej kwoty.

Zakres wypłaty za okres wcześniejszy zależy od podstawy prawnej ponownego rozpoznania sprawy, daty wniosku, treści wcześniejszych decyzji, przebiegu ewentualnego postępowania sądowego oraz przepisów regulujących wypłatę świadczeń za okres wsteczny. Nie należy zakładać, że samo korzystne rozstrzygnięcie co do sposobu obliczenia emerytury automatycznie oznacza wypłatę pełnej różnicy od dnia pierwotnego przyznania emerytury powszechnej.

Także projekt UD204 nie może obecnie stanowić źródła roszczenia o wyrównanie. Jego najnowsza wersja jest nadal przedmiotem prac legislacyjnych, a założenia dotyczące zwiększenia świadczeń i rozliczeń za wcześniejsze okresy mogą jeszcze ulec zmianie.

Czy działalność gospodarcza po przejściu na emeryturę ma znaczenie?

To odrębny problem od skutków art. 25 ust. 1b. Samo prowadzenie działalności gospodarczej po przejściu na emeryturę nie oznacza automatycznie zwiększenia kapitału emerytalnego. Trzeba sprawdzić, czy z danego tytułu były faktycznie opłacane składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Jeżeli emeryt podlegał z działalności wyłącznie ubezpieczeniu zdrowotnemu, opłacanie samej składki zdrowotnej nie zwiększa podstawy późniejszego przeliczenia emerytury. Jeżeli natomiast były opłacane składki emerytalne, ich uwzględnienie należy analizować według zasad ponownego ustalania wysokości świadczenia. Więcej wyjaśnia artykuł o pracy na emeryturze i ponownym przeliczeniu świadczenia.

OFE i subkonto ZUS – osobny wątek

Informacje o OFE, koncie i subkoncie w ZUS mogą mieć znaczenie dla prawidłowego ustalenia zapisanych składek, ale nie rozwiązują problemu wynikającego z art. 25 ust. 1b. Przed reformą emerytalną z 1999 r. nie funkcjonowały indywidualne konta emerytalne w obecnej postaci. Po reformie część ubezpieczonych mogła być członkami OFE, a później środki związane z drugim filarem były rozliczane również na subkoncie w ZUS.

Osoba urodzona w 1958 r. powinna sprawdzić przede wszystkim dane zapisane na swoim koncie i subkoncie w ZUS oraz ewentualne dokumenty dotyczące członkostwa w OFE. Jest to jednak zagadnienie poboczne wobec pytania, czy przy emeryturze powszechnej prawidłowo zastosowano pomniejszenie z art. 25 ust. 1b. Osobno opisujemy środki z OFE i ich znaczenie przy emeryturze.

Jakie dokumenty sprawdzić przed podjęciem decyzji?

W sprawie dotyczącej SK 140/20 najwięcej informacji dają same decyzje ZUS. Warto zgromadzić:

• wniosek o wcześniejszą emeryturę albo dokument pozwalający ustalić dokładną datę jego złożenia,
• decyzję o przyznaniu wcześniejszej emerytury i wskazaną w niej podstawę prawną,
• decyzję o emeryturze powszechnej wraz z wyliczeniem jej wysokości,
• późniejsze decyzje dotyczące ponownego ustalenia lub przeliczenia świadczenia,
• dotychczasową korespondencję dotyczącą SK 140/20, jeżeli wniosek był już składany,
• orzeczenia sądowe, jeżeli wcześniejsza decyzja ZUS była zaskarżana,
• informację o stanie konta i subkonta w ZUS, jeżeli spór dotyczy również dodatkowych składek.

W decyzji o emeryturze powszechnej należy szukać przede wszystkim pozycji wskazującej sumę pobranych wcześniejszych emerytur oraz informacji, czy kwota ta została odjęta od podstawy obliczenia świadczenia. Dopiero po takim sprawdzeniu można oceniać rzeczywiste znaczenie art. 25 ust. 1b dla konkretnej osoby.

FAQ

Czy wyrok TK SK 140/20 został już opublikowany w Dzienniku Ustaw?

Nie. Na 22 września 2026 r. wyrok z 4 czerwca 2024 r. nie został opublikowany w Dzienniku Ustaw. Brak publikacji jest jednym z głównych powodów sporu o sposób jego zastosowania przez ZUS i sądy.

Czy brak publikacji oznacza, że wyroku w ogóle nie można powoływać przed sądem?

Nie można tego sprowadzić do takiej prostej zasady. W orzecznictwie sądów powszechnych pojawiły się sprawy, w których ubezpieczeni uzyskiwali korzystne rozstrzygnięcia mimo braku publikacji SK 140/20. Jednocześnie istnieją rozbieżności dotyczące podstawy prawnej takiego ponownego ustalenia świadczenia. Dlatego wynik konkretnego postępowania nie jest obecnie automatycznie przesądzony.

Czy projekt UD204 już obowiązuje?

Nie. Na 22 września 2026 r. UD204 jest nadal projektem rządowym. Nie można na jego podstawie żądać od ZUS świadczenia tak, jak na podstawie obowiązującej ustawy, ani traktować projektowanych terminów czy sposobu obliczeń jako ostatecznych.

Czy nauczycielka z rocznika 1958 automatycznie ma prawo do przeliczenia?

Nie. Rocznik 1958 może odpowiadać grupie, której dotyczy problem, ale trzeba sprawdzić przede wszystkim datę złożenia wniosku o wcześniejszą emeryturę, podstawę jej przyznania oraz to, czy przy obliczaniu emerytury powszechnej zastosowano art. 25 ust. 1b.

Ile czasu jest na odwołanie od nowej decyzji ZUS?

Co do zasady miesiąc od dnia doręczenia decyzji. Odwołanie składa się do sądu za pośrednictwem organu rentowego, który wydał decyzję. W sprawie emerytury właściwy jest zasadniczo sąd okręgowy – wydział pracy i ubezpieczeń społecznych.

Czy po korzystnym rozstrzygnięciu zawsze przysługuje wyrównanie za kilka lat?

Nie. Okres, za który może zostać wypłacona różnica świadczenia, zależy od podstawy ponownego ustalenia emerytury, przebiegu sprawy i właściwych przepisów o wypłacie świadczeń. Nie należy utożsamiać prawa do wyższej emerytury z automatycznym prawem do pełnego wyrównania za cały wcześniejszy okres.

Źródła:

1. Trybunał Konstytucyjny, wyrok z 4 czerwca 2024 r., sygn. akt SK 140/20
2. Ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, tekst jednolity ogłoszony w Dz.U. z 2025 r. poz. 1749 – Elektroniczny Dziennik Ustaw
3. Kancelaria Prezesa Rady Ministrów – wykaz prac legislacyjnych, projekt UD204
4. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej – projekt UD204, wersja opublikowana w toku rządowego procesu legislacyjnego
5. Rzecznik Praw Obywatelskich – informacja z 13 kwietnia 2026 r. o rozbieżnościach w orzecznictwie dotyczącym SK 140/20 i art. 114 ustawy emerytalnej
6. Kodeks postępowania cywilnego, art. 477⁹ – tekst jednolity z 2026 r.