Przeliczenie emerytury po wyroku TK SK 140/20

Na czym polega problem z art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej?

Sprawa dotyczy osób, które najpierw pobierały wcześniejszą emeryturę, a później występowały o emeryturę z powszechnego wieku emerytalnego. ZUS przy obliczaniu tej drugiej emerytury stosował mechanizm pomniejszenia podstawy obliczenia świadczenia o kwoty wcześniej pobranych emerytur. Podstawą tego pomniejszenia był art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 4 czerwca 2024 r., sygn. akt SK 140/20, uznał, że zastosowanie tego mechanizmu wobec określonej grupy osób narusza standard konstytucyjny. W uzasadnieniu zaakcentowano znaczenie sytuacji osób, które zdecydowały się na wcześniejszą emeryturę przed 6 czerwca 2012 r., a nie mogły wówczas realnie przewidzieć późniejszego negatywnego skutku tej decyzji dla emerytury powszechnej.

Nie oznacza to jednak automatycznej wypłaty wyższej emerytury każdej osobie, która była na wcześniejszej emeryturze. Konieczna jest analiza decyzji ZUS: czy była już przyznana emerytura powszechna, czy zastosowano pomniejszenie, czy decyzja jest prawomocna oraz czy w danej sprawie właściwy będzie wniosek o przeliczenie, ponowne ustalenie wysokości świadczenia, wznowienie postępowania albo odwołanie od nowej decyzji.

Czy rocznik 1958 i wcześniejsza emerytura nauczycielska mogą mieścić się w tej sprawie?

W opisanym stanie faktycznym kluczowe znaczenie ma to, że wcześniejsza emerytura została przyznana w maju 2008 r., czyli przed 6 czerwca 2012 r. Osoba urodzona w 1958 r. osiągała powszechny wiek emerytalny już po wejściu w życie spornego mechanizmu pomniejszenia. To powoduje, że sprawa może wymagać sprawdzenia pod kątem skutków wyroku TK SK 140/20.

Najważniejsze pytanie brzmi: czy po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego został złożony wniosek o emeryturę powszechną i czy ZUS wydał decyzję obliczającą ją z zastosowaniem potrącenia pobranych wcześniejszych emerytur. Jeżeli tak, należy przeanalizować tę decyzję oraz jej uzasadnienie. Jeżeli takiego wniosku nigdy nie było, można rozważyć złożenie wniosku o ustalenie emerytury z powszechnego wieku emerytalnego i wskazać, że sprawa powinna zostać oceniona z uwzględnieniem wyroku TK.

W praktyce ZUS może prezentować ostrożne lub odmowne stanowisko, zwłaszcza gdy brak jest szczegółowej regulacji ustawowej dotyczącej wykonania wyroku w danej grupie spraw. Dlatego wniosek powinien być konkretny, oparty na dokumentach i zawierać żądanie wydania decyzji, od której będzie można się odwołać.

Jakie pismo złożyć do ZUS?

Nie ma jednego pisma właściwego dla każdej osoby. Dobór żądania zależy od tego, jakie decyzje były już wydane. W typowej sprawie można rozważyć pismo zatytułowane jako wniosek o ponowne ustalenie wysokości emerytury, przeliczenie emerytury lub wznowienie postępowania po wyroku Trybunału Konstytucyjnego.

We wniosku warto wskazać:

• dane identyfikacyjne świadczeniobiorcy i numer świadczenia,
• datę przyznania wcześniejszej emerytury oraz podstawę jej przyznania, np. wcześniejsza emerytura nauczycielska,
• czy i kiedy składano wniosek o emeryturę powszechną,
• czy ZUS pomniejszył podstawę obliczenia emerytury o kwoty pobranych wcześniejszych emerytur,
• żądanie ponownego obliczenia świadczenia z uwzględnieniem wyroku TK SK 140/20,
• wniosek o wypłatę wyrównania, jeżeli z ponownego obliczenia wynikałaby wyższa emerytura.

Podstawą konstytucyjną wznowienia lub sanacji sprawy jest art. 190 ust. 4 Konstytucji RP, zgodnie z którym orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją może stanowić podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania.

Co zrobić, jeżeli ZUS odmówi przeliczenia?

Jeżeli ZUS wyda decyzję odmowną, należy dokładnie sprawdzić pouczenie o odwołaniu. Co do zasady odwołanie od decyzji ZUS wnosi się na piśmie do właściwego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, ale składa się je za pośrednictwem jednostki ZUS, która wydała decyzję. Termin wynosi miesiąc od doręczenia decyzji.

W odwołaniu trzeba wskazać, czego żąda ubezpieczony, dlaczego nie zgadza się z decyzją oraz jakie dokumenty potwierdzają jego stanowisko. Warto dołączyć kopie decyzji o wcześniejszej emeryturze, decyzji o emeryturze powszechnej, korespondencji z ZUS oraz dokumentów dotyczących składek po przyznaniu emerytury, jeżeli mają znaczenie dla wysokości świadczenia.

Nie należy zakładać z góry, że samo powołanie wyroku TK wystarczy. Sąd będzie badał konkretną historię ubezpieczeniową i to, czy zakwestionowany mechanizm rzeczywiście wpłynął na wysokość emerytury danej osoby.

Czy prowadzenie działalności gospodarczej po przejściu na emeryturę ma znaczenie?

Prowadzenie działalności gospodarczej w czasie pobierania emerytury może mieć znaczenie, ale nie zawsze. Emeryt prowadzący działalność zwykle podlega obowiązkowo ubezpieczeniu zdrowotnemu, natomiast ubezpieczenia emerytalne i rentowe mogą mieć charakter dobrowolny. Jeżeli po przyznaniu emerytury były odprowadzane składki emerytalne, można żądać ich uwzględnienia przy przeliczeniu świadczenia.

Jeżeli natomiast z działalności odprowadzano wyłącznie składkę zdrowotną, sama działalność nie zwiększy kapitału emerytalnego. Dlatego trzeba sprawdzić dokumenty rozliczeniowe, historię konta w ZUS oraz informację o składkach zapisanych na koncie i subkoncie.

Dochód z działalności gospodarczej mógł też wpływać na zasady zawieszania lub zmniejszania niektórych świadczeń przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego. W opisanej sprawie wskazano, że dochody nie pomniejszały świadczenia, ale przy pełnej analizie warto potwierdzić to w decyzjach i rozliczeniach ZUS.

Czy w latach 1984-2008 istniały inne konta emerytalne poza ZUS?

W latach 80. nie funkcjonowały indywidualne konta emerytalne w obecnym rozumieniu. Składki były związane z systemem ubezpieczeń społecznych, a indywidualne konta ubezpieczonych w ZUS są elementem systemu po reformie emerytalnej.

Od 1999 r. część osób mogła być objęta także otwartym funduszem emerytalnym. Dla osób urodzonych w latach 1949-1968 przystąpienie do OFE zależało od zasad obowiązujących przy reformie i od dokonanego wyboru. Osoba urodzona w 1958 r. mogła więc mieć środki związane z OFE tylko wtedy, gdy przystąpiła do funduszu lub była objęta odpowiednim mechanizmem wynikającym z przepisów.

W późniejszych latach pojawiły się także dobrowolne formy oszczędzania emerytalnego, takie jak IKE, a następnie IKZE, ale nie były to obowiązkowe składki emerytalne odprowadzane automatycznie za każdego pracownika czy przedsiębiorcę. Jeżeli dana osoba nie zawierała umowy o takie konto, nie należy zakładać, że środki tam istnieją.

Praktycznie należy sprawdzić: konto ubezpieczonego w ZUS, subkonto w ZUS, ewentualną informację o OFE, dokumenty z dawnego zakładu pracy, zaświadczenia o zatrudnieniu i wynagrodzeniu oraz dokumenty dotyczące działalności gospodarczej.

Jak przygotować się do złożenia wniosku?

Przed złożeniem pisma warto zebrać komplet dokumentów, ponieważ sama informacja o roczniku i wcześniejszej emeryturze może nie wystarczyć. Najlepiej przygotować:

• decyzję o przyznaniu wcześniejszej emerytury,
• decyzję o przyznaniu emerytury powszechnej, jeżeli była wydana,
• decyzje o przeliczeniach świadczenia, jeśli takie występowały,
• informację o stanie konta i subkonta w ZUS,
• dokumenty potwierdzające składki po przyznaniu emerytury,
• korespondencję z ZUS dotyczącą OFE albo przekazania środków na subkonto.

W piśmie do ZUS warto zażądać wydania decyzji na piśmie. Jest to istotne, ponieważ dopiero od decyzji można skutecznie wnieść odwołanie do sądu. Odpowiedź informacyjna albo ogólne pismo ZUS może nie otwierać pełnej drogi odwoławczej.

FAQ

Czy ZUS przeliczy emeryturę automatycznie po wyroku TK?

Nie należy zakładać automatycznego przeliczenia. W praktyce warto złożyć pisemny wniosek i zażądać decyzji. Dopiero decyzja ZUS pozwala ocenić stanowisko organu i ewentualnie skierować sprawę do sądu.

Czy każda wcześniejsza emerytura daje prawo do wyższego świadczenia?

Nie. Trzeba sprawdzić, czy w konkretnej sprawie zastosowano pomniejszenie z art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej oraz czy sytuacja danej osoby odpowiada zakresowi problemu ocenianego przez Trybunał Konstytucyjny.

Co jeśli nigdy nie składałam wniosku o emeryturę powszechną?

Wtedy warto rozważyć złożenie takiego wniosku i zażądanie obliczenia świadczenia z uwzględnieniem wyroku TK. Jeżeli ZUS zastosuje niekorzystne pomniejszenie albo odmówi korzystnego rozliczenia, dalszym krokiem może być odwołanie.

Czy można żądać wyrównania za poprzednie lata?

Można zgłosić takie żądanie, ale jego uwzględnienie zależy od trybu rozpoznania sprawy, treści wcześniejszych decyzji i przepisów o wypłacie świadczeń. Nie warto wpisywać we wniosku przypadkowej liczby lat bez analizy dokumentów.

Gdzie sprawdzić, czy mam środki z OFE?

Najpierw należy sprawdzić informacje dostępne w ZUS, w tym konto i subkonto ubezpieczonego oraz korespondencję dotyczącą OFE. Jeżeli osoba pamięta nazwę funduszu, można też szukać dokumentów z dawnego OFE lub jego następcy.

Podsumowanie

Osoba urodzona w 1958 r., która przeszła na wcześniejszą emeryturę nauczycielską w 2008 r., może mieć podstawy do zbadania sprawy po wyroku TK SK 140/20. Kluczowe jest jednak ustalenie, czy ZUS wydał decyzję o emeryturze powszechnej i czy zastosował pomniejszenie o pobrane wcześniejsze emerytury.

Najbezpieczniejszym pierwszym krokiem jest zgromadzenie decyzji i złożenie do ZUS konkretnego wniosku o ponowne ustalenie lub przeliczenie świadczenia. W razie odmowy należy pilnować miesięcznego terminu na odwołanie do sądu.

Źródła:

1. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r., sygn. akt SK 140/20
2. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - Dz.U. 1998 nr 162 poz. 1118
3. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. - Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.