Środki z subkonta ZUS po śmierci rodzica – kto może złożyć wniosek

Po śmierci rodzica rodzina często pyta ZUS o „składki po zmarłym”. Trzeba jednak od razu rozdzielić trzy różne kwestie: rentę rodzinną, środki zapisane na subkoncie w ZUS lub rachunku w OFE oraz zwykłe dziedziczenie majątku. Nie wszystkie składki ewidencjonowane w ZUS podlegają wypłacie po śmierci. Podziałowi podlegają środki z subkonta, natomiast kwoty zapisane na podstawowym koncie ubezpieczonego co do zasady nie są dziedziczone.

Najważniejsze jest ustalenie, czy rodzic miał subkonto, czy należał do OFE, czy wskazał osoby uprawnione oraz czy w chwili śmierci pozostawał w małżeństwie ze wspólnością majątkową. Szersze omówienie podobnych sytuacji zawiera poradnik Dziedziczenie składek ZUS po śmierci – subkonto i OFE.

Komu przysługuje świadczenie po zmarłym

Określenie „świadczenie po zmarłym” może oznaczać różne należności. Renta rodzinna jest świadczeniem okresowym wypłacanym członkom rodziny, którzy spełniają ustawowe warunki. Środki z subkonta lub OFE są natomiast dzielone według zasad dotyczących wspólności majątkowej, wskazania osób uprawnionych i dziedziczenia. Sam fakt pokrewieństwa nie wystarcza więc w każdej sytuacji.

Renta rodzinna

Renta rodzinna może przysługiwać po osobie, która w chwili śmierci miała prawo do emerytury lub renty albo spełniała warunki do ich uzyskania, a także po osobie pobierającej niektóre świadczenia przedemerytalne lub nauczycielskie świadczenie kompensacyjne. Uprawnionymi mogą być przede wszystkim dzieci, małżonek i rodzice, jeżeli spełniają warunki określone w ustawie.

Środki z subkonta ZUS i OFE

Do środków z subkonta mogą być uprawnieni:

• współmałżonek zmarłego – w zakresie części środków objętych małżeńską wspólnością majątkową,
• osoby imiennie wskazane przez zmarłego w ZUS albo w OFE,
• spadkobiercy – gdy zmarły nie wskazał osób uprawnionych albo gdy po podziale pozostaje część środków należąca do spadku,
• małoletnie dziecko reprezentowane przez rodzica, opiekuna prawnego albo innego przedstawiciela ustawowego.

Osobą wskazaną nie musi być członek rodziny. Może nią być dowolna osoba fizyczna. Z drugiej strony dziecko zmarłego nie nabywa środków wyłącznie dlatego, że jest jego potomkiem. Musi wykazać, że zostało wskazane albo że jest spadkobiercą uprawnionym do odpowiedniej części.

Wdowa, wdowiec, dzieci i student

Warunki uzyskania renty rodzinnej nie są takie same jak zasady wypłaty środków z subkonta. Można spełniać warunki do jednego uprawnienia i nie mieć prawa do drugiego. Możliwe jest również równoczesne uzyskanie renty rodzinnej i należnej części środków z subkonta.

Dziecko i student

Dziecko własne, dziecko drugiego małżonka lub dziecko przysposobione może otrzymać rentę rodzinną:

• do ukończenia 16 lat,
• do ukończenia 25 lat, jeżeli kontynuuje naukę,
• do zakończenia ostatniego roku studiów, gdy ukończyło 25 lat właśnie na tym roku,
• bez względu na wiek, jeżeli stało się całkowicie niezdolne do pracy w okresie wskazanym w ustawie.

Po ukończeniu 16 lat ZUS zwykle wymaga potwierdzenia dalszej nauki. Student powinien pilnować ciągłości zaświadczeń z uczelni, ponieważ brak dokumentu może spowodować wstrzymanie wypłaty i konieczność wyjaśniania sprawy.

Wdowa lub wdowiec

Małżonek może nabyć prawo do renty rodzinnej między innymi wtedy, gdy w chwili śmierci współmałżonka miał co najmniej 50 lat, był niezdolny do pracy albo wychowuje dziecko uprawnione do renty w wieku określonym w przepisach. Prawo może powstać także później, jeżeli wymagany wiek lub niezdolność do pracy wystąpią nie później niż w ciągu 5 lat od śmierci małżonka albo od zakończenia wychowywania uprawnionego dziecka.

Inne zasady dotyczą małżonka rozwiedzionego, pozostającego w separacji lub niepozostającego ze zmarłym we wspólności małżeńskiej. W takich sprawach istotne bywa istnienie obowiązku alimentacyjnego i sposób jego wykonywania. Nie należy przenosić tych wymogów na podział subkonta, ponieważ jest to odrębna procedura.

OFE, subkonto i dziedziczenie składek

Subkonto jest częścią konta ubezpieczonego w ZUS, ale obowiązują je szczególne zasady podziału. Nie należy go utożsamiać z podstawowym kontem emerytalnym. Zasadniczo tylko środki zapisane na subkoncie oraz zgromadzone na rachunku OFE mogą zostać podzielone po śmierci ubezpieczonego.

Praktyczne rozróżnienie sposobu działania ZUS i OFE omawia również artykuł Wypłata środków z OFE i subkonta ZUS po śmierci.

Gdy zmarły pozostawał w małżeństwie

Jeżeli środki na subkoncie były objęte małżeńską wspólnością majątkową, połowa tej części przypadającej żyjącemu małżonkowi jest co do zasady przekazywana na jego subkonto w drodze wypłaty transferowej. Nie jest to zwykła wypłata gotówkowa. Dopiero pozostała część podlega przekazaniu osobom wskazanym przez zmarłego, a przy braku wskazania – wchodzi do spadku.

Trzeba zatem ustalić, w jakim okresie gromadzono środki, czy małżonkowie mieli wspólność ustawową, czy zawarli intercyzę oraz czy wspólność ustała wcześniej. Dokumenty dotyczące ustroju majątkowego mogą mieć bezpośredni wpływ na sposób podziału.

Gdy rodzic wskazał osoby uprawnione

Wskazanie osoby uprawnionej działa podobnie do dyspozycji na wypadek śmierci, ale opiera się na przepisach ubezpieczeniowych, a nie na testamencie. Zmarły mógł wskazać jedną osobę lub kilka osób i określić ich udziały. Jeżeli udziały nie zostały prawidłowo określone, organ ustala podział według danych znajdujących się w dokumentacji.

Gdy nie wskazano nikogo

Brak wskazania powoduje, że środki pozostałe po rozliczeniu praw małżonka wchodzą do spadku. Wtedy dziecko musi wykazać następstwo prawne prawomocnym postanowieniem sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia. Sam akt zgonu i akt urodzenia nie zastępują dokumentu spadkowego.

Wniosek, dokumenty i terminy

Krok 1: ustal, czy rodzic miał OFE

Jeżeli zmarły był członkiem OFE, wniosek o podział środków składa się najpierw do funduszu. OFE po dokonaniu podziału zawiadamia ZUS o osobach uprawnionych i ich udziałach. ZUS stosuje ten sam podział do środków zapisanych na subkoncie i ma na to 3 miesiące od otrzymania zawiadomienia z OFE.

Jeżeli nie wiadomo, do którego OFE należał zmarły, osoba mająca interes prawny może wystąpić do ZUS z niesformalizowanym wnioskiem o taką informację. Do pisma należy dołączyć prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia. ZUS informuje, że odpowiedzi na taki wniosek udziela do 30 dni.

Krok 2: złóż wniosek do ZUS, gdy zmarły miał tylko subkonto

Jeżeli rodzic nigdy nie był członkiem OFE albo wszystkie środki z OFE zostały już przeniesione na subkonto w ramach suwaka bezpieczeństwa, postępowanie rozpoczyna ZUS. Osoba uprawniona składa formularz USS – wniosek o transfer lub wypłatę środków z subkonta osoby ubezpieczonej. Wniosek można złożyć w placówce ZUS, przesłać pocztą albo skorzystać z dostępnej obsługi elektronicznej, jeżeli dana usługa jest udostępniona na eZUS.

Dokumenty do ZUS i KRUS

Zakres załączników zależy od podstawy żądania. Najczęściej potrzebne są:

• akt zgonu zmarłego, jeżeli organ nie może pozyskać danych z rejestru,
• dokument tożsamości wnioskodawcy i dane zmarłego, w tym PESEL,
• dokumenty potwierdzające małżeństwo i ustrój majątkowy – gdy wniosek dotyczy praw współmałżonka,
• informacja o rachunku bankowym lub danych potrzebnych do transferu,
• prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia – gdy wnioskodawca działa jako spadkobierca,
• dokument potwierdzający umocowanie przedstawiciela ustawowego lub opiekuna – gdy środki przysługują małoletniemu,
• dokumenty wymagane przez OFE, jeśli zmarły był członkiem funduszu.

W przypadku renty rodzinnej do ZUS składa się odrębny wniosek ERR. Zależnie od sytuacji potrzebne mogą być akty stanu cywilnego, zaświadczenie o nauce, dokumentacja dotycząca niezdolności do pracy, alimentów albo okresów ubezpieczenia zmarłego. Jeżeli zmarły podlegał ubezpieczeniu rolniczemu, wniosek o rolniczą rentę rodzinną składa się do KRUS na formularzu KRUS SR-12. Powiązanie dwóch różnych świadczeń warto sprawdzić w materiale Renta rodzinna po mężu a środki z OFE wdowy.

Terminy

ZUS wskazuje, że wniosek o podział środków z subkonta po śmierci ubezpieczonego nie jest ograniczony terminem. Nie oznacza to jednak, że warto zwlekać. Z czasem trudniej ustalić członkostwo w OFE, odtworzyć ustrój majątkowy albo uzyskać dokumenty od wszystkich spadkobierców.

Inaczej jest z rentą rodzinną. Jeżeli wniosek zostanie złożony w miesiącu śmierci albo do końca następnego miesiąca, renta może być wypłacona od dnia śmierci, o ile warunki były wówczas spełnione. Późniejsze złożenie wniosku co do zasady powoduje ustalenie wypłaty dopiero od miesiąca zgłoszenia wniosku.

Odmowa ZUS i odwołanie

ZUS może odmówić wypłaty albo transferu, gdy wnioskodawca nie wykaże uprawnienia, dokument spadkowy nie obejmuje właściwej osoby, istnieje spór co do wspólności majątkowej, wskazanie osoby uprawnionej jest niejednoznaczne albo w rzeczywistości zmarły nie miał subkonta podlegającego podziałowi.

W przypadku odmowy trzeba sprawdzić, w jakiej formie ZUS zakończył sprawę i jakie pouczenie zawiera pismo. Jeżeli wydano decyzję, środek zaskarżenia i termin powinny wynikać z pouczenia. W sprawach emerytur i rent odwołanie wnosi się do właściwego sądu okręgowego – sądu pracy i ubezpieczeń społecznych – za pośrednictwem oddziału ZUS, który wydał decyzję, w terminie miesiąca od jej doręczenia. Odwołanie powinno wskazywać zaskarżoną decyzję, żądanie, zarzuty, uzasadnienie i podpis.

Jeżeli odmowa dotyczy renty dla dziecka, znaczenie mogą mieć okresy ubezpieczenia zmarłego, data powstania niezdolności do pracy, ciągłość nauki albo błędnie ocenione dokumenty. Przykładowy problem opisuje artykuł Renta rodzinna po ojcu a odmowa ZUS.

Przed wniesieniem odwołania warto ustalić, czy problem ma charakter formalny i można go usunąć przez dosłanie dokumentu, czy organ zakwestionował samo prawo. W pierwszym przypadku szybsze może być uzupełnienie akt. W drugim konieczne bywa przedstawienie argumentów prawnych i dowodów przed sądem.

Najczęstsze błędy

• Założenie, że wszystkie składki ZUS są dziedziczone. Podział dotyczy subkonta i OFE, a nie całego zapisu na koncie emerytalnym.
• Złożenie wniosku do ZUS mimo aktywnego OFE. Gdy zmarły był członkiem OFE, postępowanie rozpoczyna fundusz.
• Brak dokumentu spadkowego. Akt urodzenia potwierdza pokrewieństwo, ale nie zastępuje stwierdzenia nabycia spadku.
• Pominięcie praw małżonka. Wspólność majątkowa może wpływać na podział jeszcze przed przekazaniem środków osobom wskazanym lub spadkobiercom.
• Mylenie wypłaty z subkonta z rentą rodzinną. Są to osobne postępowania, formularze i przesłanki.
• Zwlekanie z rentą rodzinną. Spóźniony wniosek może spowodować utratę wypłaty za wcześniejsze miesiące.
• Brak aktualnego zaświadczenia o nauce. Dotyczy to zwłaszcza uczniów i studentów po ukończeniu 16 lat.
• Ignorowanie pouczenia w decyzji. Termin i właściwy tryb zaskarżenia należy ustalać na podstawie doręczonego pisma.

FAQ

Czy każde dziecko może złożyć wniosek o środki z subkonta rodzica?

Wniosek może złożyć dziecko, które jest osobą wskazaną przez zmarłego albo spadkobiercą. Małoletnie dziecko działa przez przedstawiciela ustawowego. Samo pokrewieństwo nie zawsze daje prawo do wypłaty.

Czy potrzebne jest postępowanie spadkowe?

Tak, jeżeli uprawnienie ma wynikać z dziedziczenia. Nie jest ono zwykle potrzebne osobie imiennie wskazanej przez zmarłego, chyba że organ wymaga dokumentu do rozstrzygnięcia dodatkowej kwestii.

Czy wniosek o subkonto można złożyć po kilku latach?

Tak. ZUS wskazuje, że wniosek o podział środków z subkonta po śmierci ubezpieczonego nie jest ograniczony terminem. Mimo to lepiej nie zwlekać z ustaleniem OFE, osób wskazanych i stanu dokumentów.

Czy pieniądze należne małżonkowi są wypłacane na konto bankowe?

Część przypadająca małżonkowi z tytułu wspólności majątkowej jest co do zasady przekazywana na jego subkonto w ZUS w formie transferu, a nie wypłacana w gotówce. Pozostałe środki są rozliczane według innych zasad.

Czy renta rodzinna zmniejsza środki z subkonta?

Nie. Renta rodzinna i podział środków z subkonta mają odrębne podstawy prawne. Przyznanie renty nie zastępuje wniosku o subkonto i samo w sobie nie pomniejsza należnego udziału.

Czy chora wdowa może dostać rentę rodzinną?

Może, jeżeli spełnia warunki ustawowe, w tym dotyczące niezdolności do pracy, wieku, wychowywania uprawnionego dziecka albo terminu, w którym powstała niezdolność. Praktyczny kontekst przedstawia artykuł Renta rodzinna dla chorej wdowy po mężu.

Co, jeśli rodzic był już emerytem?

Należy sprawdzić, czy środki z subkonta zostały już uwzględnione przy ustalaniu emerytury. W niektórych przypadkach po śmierci emeryta w ciągu 3 lat od pierwszej wypłaty emerytury docelowej może przysługiwać wypłata gwarantowana osobie uposażonej, małżonkowi albo spadkobiercom.

Czy ZUS sam wypłaci środki po śmierci rodzica?

Nie należy na to liczyć. Gdy zmarły miał tylko subkonto, ZUS realizuje podział na wniosek osoby uprawnionej. Przy członkostwie w OFE procedurę rozpoczyna się w funduszu.

Podsumowanie

Po śmierci rodzica najpierw ustal, czy miał subkonto w ZUS i rachunek w OFE, a następnie sprawdź, z czego wynika Twoje uprawnienie: ze wskazania, dziedziczenia czy praw małżonka do majątku wspólnego. Przy aktywnym OFE zacznij od funduszu, a przy samym subkoncie złóż formularz USS do ZUS. Równolegle oceń prawo do renty rodzinnej, ponieważ jest to osobne świadczenie i zwłoka w złożeniu wniosku może wpłynąć na datę rozpoczęcia wypłaty.

Źródła

• ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, w szczególności art. 40a–40e,
• ustawa z 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych, w szczególności art. 126 oraz art. 131–132,
• ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w szczególności art. 65–71 i art. 129,
• Zakład Ubezpieczeń Społecznych – informacje o subkoncie, formularzu USS, rencie rodzinnej i postępowaniu odwoławczym,
• Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego – informacje o rencie rodzinnej i formularzu KRUS SR-12.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.