Podział składek ZUS, OFE i PPE po rozwodzie

Czy można podzielić składki emerytalne pominięte przy rozwodzie?

Tak, jeżeli środki emerytalne zgromadzone w czasie trwania małżeńskiej wspólności majątkowej nie zostały objęte wcześniejszym rozstrzygnięciem albo ugodą, można wystąpić do sądu o uzupełniający podział majątku wspólnego. Nie jest to klasyczny pozew, lecz wniosek w postępowaniu nieprocesowym. Osoba składająca pismo jest wnioskodawcą, a były małżonek uczestnikiem postępowania.

W praktyce sprawa może obejmować przede wszystkim środki zgromadzone w OFE, środki na pracowniczym funduszu emerytalnym albo w ramach PPE, jeżeli w danym stanie faktycznym podlegają podziałowi, oraz kwoty składek zewidencjonowane na subkoncie ZUS. Trzeba odróżniać je od zwykłej informacji o całej historii ubezpieczenia w ZUS, bo nie każdy zapis na koncie emerytalnym jest dzielony w taki sam sposób.

Jeżeli wcześniejszy wyrok rozwodowy zawierał podział majątku, kluczowe jest sprawdzenie, czy środki emerytalne były w nim rzeczywiście wymienione lub objęte jednoznacznym postanowieniem. Sam fakt, że sąd kiedyś dzielił majątek, nie musi zamykać drogi do podziału składnika, o którym strony i sąd wtedy nie rozstrzygnęli. Inaczej może być, gdy strony zawarły bardzo szeroką ugodę lub zgodnie oświadczyły, że rozliczają wszystkie składniki majątku wspólnego. Wtedy potrzebna jest analiza treści wyroku, ugody albo protokołu rozprawy.

Wartość przedmiotu sprawy zamiast klasycznej wartości przedmiotu sporu

W potocznym języku mówi się o wartości przedmiotu sporu, ale przy podziale majątku wspólnego właściwsze jest określenie wartość przedmiotu sprawy. Ma ona znaczenie procesowe, zwłaszcza dla oceny właściwości sądu, kontroli wartości wskazanej przez stronę oraz ewentualnej dopuszczalności nadzwyczajnych środków zaskarżenia.

Podstawową regulację dotyczącą wartości przedmiotu sporu zawiera art. 19 Kodeksu postępowania cywilnego. W sprawach o roszczenia pieniężne podana kwota pieniężna stanowi wartość przedmiotu sporu. W sprawach o podział majątku wspólnego nie chodzi jednak o zapłatę konkretnej kwoty, lecz o rozliczenie składników majątku, dlatego wartość należy odnieść do składników objętych wnioskiem.

Najbezpieczniej jest podać szacunkową łączną wartość środków emerytalnych, których podziału się żąda, a nie tylko połowę przypadającą wnioskodawcy. Jeżeli sprawa dotyczy wyłącznie składek pominiętych wcześniej przy podziale majątku, nie trzeba wpisywać wartości całego dawnego majątku małżonków, lecz wartość pominiętego składnika lub pominiętych składników.

Jak oszacować wartość, gdy nie znasz stanu konta byłego małżonka?

Brak dokładnych danych nie blokuje złożenia wniosku. Wartość można wskazać jako kwotę szacunkową, wyjaśniając w uzasadnieniu, że ZUS, OFE albo podmiot prowadzący PPE odmówił udzielenia informacji, ponieważ wnioskodawca nie jest osobą uprawnioną do danych z rachunku byłego małżonka.

Do wniosku warto dołączyć kopie odpowiedzi z ZUS, OFE lub instytucji finansowej. Pokazują one sądowi, że strona próbowała ustalić wartość samodzielnie, ale obiektywnie nie ma dostępu do danych. W takiej sytuacji nie należy rezygnować ze sprawy tylko dlatego, że wycena nie jest precyzyjna.

Przy wstępnym oszacowaniu można wykorzystać:

• własne informacje o okresie zatrudnienia byłego małżonka w czasie małżeństwa,
• znane lub przybliżone wynagrodzenie z tamtego okresu,
• dokumenty z poprzedniej sprawy rozwodowej albo majątkowej,
• PIT-y, umowy o pracę, zaświadczenia o zarobkach lub inne dokumenty, jeżeli były wcześniej ujawnione,
• własne dane z ZUS, OFE lub PPE jako punkt orientacyjny, jeżeli sytuacja zarobkowa małżonków była porównywalna.

Warto wprost napisać, że kwota została ustalona szacunkowo i może zostać skorygowana po uzyskaniu informacji od instytucji. Sąd może sprawdzić wartość wskazaną przez stronę, a były małżonek może ją zakwestionować.

Jakie wnioski dowodowe złożyć w sądzie?

We wniosku o uzupełniający podział majątku trzeba precyzyjnie wskazać, jakich informacji strona nie może zdobyć samodzielnie. Należy też podać okres, za który dane są potrzebne: od dnia powstania wspólności majątkowej do dnia jej ustania. Najczęściej będzie to okres od zawarcia małżeństwa do uprawomocnienia się wyroku rozwodowego, chyba że wcześniej zawarto umowę majątkową małżeńską, orzeczono separację albo sąd ustanowił rozdzielność majątkową z inną datą.

W praktyce można wnosić, aby sąd zobowiązał:

• ZUS do przedstawienia informacji o kwotach składek zewidencjonowanych na subkoncie byłego małżonka za okres wspólności majątkowej,
• OFE do wskazania liczby jednostek rozrachunkowych i wartości środków przypadających na okres wspólności,
• podmiot prowadzący PPE albo pracodawcę uczestniczącego w programie do przedstawienia informacji o środkach zgromadzonych w czasie małżeństwa,
• byłego małżonka do przedłożenia dokumentów dotyczących zatrudnienia, uczestnictwa w OFE lub PPE oraz korespondencji z instytucjami.

Wniosek dowodowy powinien być konkretny. Zamiast ogólnego żądania ustalenia wszystkich składek lepiej wskazać nazwę instytucji, rodzaj rachunku, okres i cel dowodu, czyli ustalenie wartości składnika majątku wspólnego podlegającego podziałowi.

Opłata sądowa i znaczenie zgody byłego małżonka

Wniosek o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej podlega opłacie stałej. Co do zasady wynosi ona 1000 zł. Jeżeli strony przedstawią zgodny projekt podziału, opłata jest niższa i wynosi 300 zł. Gdy były małżonek nie chce podpisać porozumienia, w praktyce należy liczyć się z opłatą jak od spornego wniosku.

Brak zgody byłego małżonka nie uniemożliwia podziału. Oznacza jedynie, że rozstrzygnięcia dokona sąd po przeprowadzeniu postępowania dowodowego. Uczestnik może kwestionować zarówno samą zasadę podziału, jak i okres wspólności, sposób rozliczenia albo wskazaną wartość. Może też twierdzić, że dany składnik został już objęty poprzednim podziałem majątku.

Warto pamiętać, że dla skargi kasacyjnej w sprawach o podział majątku wspólnego znaczenie ma wartość przedmiotu zaskarżenia, a nie sama wartość wpisana we wniosku. Próg dopuszczalności skargi kasacyjnej w tej kategorii spraw jest wysoki i w wielu praktycznych sprawach emerytalnych nie zostanie osiągnięty.

Co powinien zawierać wniosek o uzupełniający podział?

Wniosek powinien być napisany tak, aby sąd od razu wiedział, że chodzi o składnik majątku wspólnego pominięty przy wcześniejszym rozliczeniu. Należy wskazać sąd, strony, datę zawarcia małżeństwa, datę ustania wspólności majątkowej, sygnaturę sprawy rozwodowej oraz sygnaturę wcześniejszej sprawy o podział majątku, jeżeli taka sprawa już się odbyła.

W żądaniu warto opisać, jakiego podziału strona oczekuje. Można żądać ustalenia, że środki zgromadzone w określonych instytucjach za czas wspólności majątkowej wchodzą do majątku wspólnego, ustalenia ich wartości oraz dokonania podziału według udziałów małżonków. Jeżeli udziały w majątku wspólnym były równe, należy to wskazać. Jeżeli ktoś żąda ustalenia nierównych udziałów, sprawa staje się bardziej złożona i wymaga osobnego uzasadnienia.

Do wniosku warto dołączyć:

• odpis wyroku rozwodowego z informacją o prawomocności,
• odpis wcześniejszego orzeczenia lub ugody dotyczącej podziału majątku,
• korespondencję z ZUS, OFE i podmiotem prowadzącym PPE,
• dokumenty potwierdzające okres wspólności majątkowej,
• własne informacje z ZUS, OFE lub PPE, jeżeli pomagają oszacować wartość,
• potwierdzenie uiszczenia opłaty sądowej.

FAQ

Czy mogę samodzielnie uzyskać z ZUS lub OFE dane byłego małżonka?

Zwykle nie. Instytucje chronią dane ubezpieczonego i uczestnika funduszu, dlatego mogą odmówić informacji byłemu małżonkowi. W postępowaniu sądowym można jednak wnioskować, aby to sąd zobowiązał właściwe podmioty do przedstawienia danych.

Czy muszę znać dokładną wartość składek przed złożeniem wniosku?

Nie zawsze. Jeżeli nie masz dostępu do danych, możesz wskazać wartość szacunkową i wyjaśnić, z czego wynika brak precyzyjnej wyceny. Trzeba jednocześnie złożyć wnioski dowodowe o uzyskanie danych od ZUS, OFE, PPE lub byłego małżonka.

Czy wcześniejszy podział majątku zamyka sprawę?

Nie musi. Jeżeli określony składnik, na przykład środki emerytalne, został pominięty i nie był objęty rozstrzygnięciem, możliwy jest wniosek o uzupełniający podział. Trzeba jednak sprawdzić treść poprzedniego wyroku, postanowienia lub ugody.

Czy podział obejmuje wszystkie składki emerytalne?

Nie. Podział dotyczy tylko środków, które zgodnie z przepisami wchodzą do majątku wspólnego i tylko za okres trwania wspólności majątkowej. Składki lub środki zgromadzone przed ślubem albo po ustaniu wspólności co do zasady nie są rozliczane jako majątek wspólny.

Czy brak zgody byłego małżonka blokuje transfer środków?

Brak zgody blokuje dobrowolne porozumienie, ale nie zamyka drogi sądowej. Po prawomocnym orzeczeniu instytucje prowadzące rachunki powinny wykonać rozliczenie zgodnie z treścią rozstrzygnięcia i właściwymi przepisami technicznymi.

Podsumowanie

Jeżeli przy rozwodzie lub wcześniejszym podziale majątku pominięto środki z ZUS, OFE albo PPE, rozwiązaniem jest najczęściej wniosek o uzupełniający podział majątku wspólnego. Nie trzeba znać dokładnej wartości konta byłego małżonka już w chwili składania wniosku, jeśli dostęp do danych jest obiektywnie niemożliwy. Warto wtedy podać wartość szacunkową, załączyć odmowy z instytucji i precyzyjnie zawnioskować, aby sąd uzyskał informacje od właściwych podmiotów.

Najważniejsze jest prawidłowe ustalenie okresu wspólności majątkowej, wskazanie pominiętych składników oraz odróżnienie środków podlegających podziałowi od tych, które należą do majątku osobistego. W sprawach spornych dobrze przygotowany wniosek dowodowy często decyduje o tym, czy postępowanie przebiegnie sprawnie.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, t.j. Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy

3. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

4. Ustawa z dnia 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych

5. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych

6. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 1997 r., sygn. akt II CKN 441/97

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.