Emerytura zaliczkowa, zakończenie zatrudnienia, moment rozpoczęcia wypłaty świadczenia

Podstawa prawna przyznania emerytury zaliczkowej

Podstawą prawną jest ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2024 r., poz. 1631). Zgodnie z art. 120 ust. 1 ustawy:
„Jeżeli prawo do świadczeń zostało udowodnione, ale zainteresowany nie przedłożył dowodów niezbędnych do ustalenia wysokości świadczeń, organ rentowy przyznaje zainteresowanemu świadczenia w kwocie zaliczkowej zbliżonej do kwoty przewidywanych świadczeń”.

Dodatkowo, w myśl art. 120 ust. 2 ustawy, organ rentowy przyznaje świadczenie zaliczkowe także wtedy, gdy składki należne za dany okres zostały zewidencjonowane w terminie uniemożliwiającym ich uwzględnienie przy wydawaniu decyzji.

Cel postępowania emerytalnego i znaczenie dokumentów

Celem wniosku o emeryturę jest ustalenie prawa do świadczenia oraz jego wysokości. W przypadku emerytury obliczanej według formuły zdefiniowanego świadczenia, niezbędne są dokumenty dotyczące zarobków oraz zakończenia zatrudnienia.

Jeżeli dokumenty te zostaną dostarczone po wydaniu decyzji, nie powoduje to automatycznego wyrównania świadczenia za wcześniejszy okres. Złożenie dokumentów po terminie traktowane jest jako wniosek o przeliczenie świadczenia, a nowa wysokość emerytury obowiązuje co do zasady od daty ich złożenia.

Przypadki przyznania świadczenia zaliczkowego

Świadczenie zaliczkowe może zostać przyznane w dwóch sytuacjach:

• gdy prawo do emerytury zostało ustalone, ale brak jest wszystkich dowodów do określenia jej wysokości,

• gdy składki za dany okres zostały zaksięgowane zbyt późno, aby mogły zostać uwzględnione w decyzji.

W obu przypadkach ZUS ma obowiązek przyznania emerytury zaliczkowej z urzędu, a decyzja w tym zakresie ma charakter związany.

Charakter i wysokość emerytury zaliczkowej

Ustawa nie określa szczegółowych zasad ustalania wysokości emerytury zaliczkowej. Z art. 120 ust. 1 wynika jedynie, że powinna ona być zbliżona do przewidywanej wysokości świadczenia. W orzecznictwie przyjmuje się, że kwota ta może obejmować minimalne świadczenie, część wynikającą z już zgromadzonych dowodów oraz prognozowaną kwotę wynikającą z dokumentów, które mają zostać dostarczone później.

Emerytura zaliczkowa ma charakter tymczasowy i może podlegać korekcie, co potwierdził m.in. wyrok SA w Szczecinie z dnia 26 października 2017 r., III AUa 933/16.

Kontynuowanie zatrudnienia a prawo do wypłaty emerytury

W sytuacji, gdy ubezpieczony po złożeniu wniosku nadal pozostaje w zatrudnieniu i otrzymuje wynagrodzenie, za ten okres co do zasady nie przysługuje wypłata emerytury. Dopiero rozwiązanie stosunku pracy otwiera możliwość wypłaty świadczenia w pełnej, ostatecznej wysokości.

Jeżeli zatrudnienie zostało zakończone w lipcu, ZUS prawidłowo przyjmuje, że wypłata emerytury powinna nastąpić od miesiąca rozwiązania stosunku pracy, a nie od miesiąca złożenia wniosku.

Wola ubezpieczonego i data przejścia na emeryturę

W orzecznictwie podkreśla się, że wniosek o emeryturę obejmuje nie tylko żądanie wszczęcia postępowania, ale również wolę ubezpieczonego co do daty przejścia na emeryturę. Potwierdza to wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 19 grudnia 1997 r., III AUa 1168/97, w którym wskazano, że organ rentowy nie może dowolnie ustalać terminu przyznania świadczenia wbrew woli ubezpieczonego.

W analizowanej sprawie stan faktyczny jest jednak odmienny, ponieważ wnioskodawczyni kontynuowała zatrudnienie po złożeniu wniosku, co ma bezpośredni wpływ na możliwość wypłaty świadczenia.

Możliwość odwołania od decyzji ZUS

Ostateczna ocena zasadności wniesienia odwołania będzie możliwa dopiero po otrzymaniu decyzji ZUS wraz z uzasadnieniem. Dopiero analiza pełnej treści decyzji pozwoli ocenić, czy istnieją podstawy do skutecznego zakwestionowania stanowiska organu rentowego.