Zasiłek chorobowy po ustaniu pracy a zlecenie

Podstawy prawne zasiłku chorobowego po ustaniu zatrudnienia

Zgodnie z art. 6 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa zasiłek chorobowy przysługuje ubezpieczonemu, który stał się niezdolny do pracy w czasie trwania ubezpieczenia chorobowego. Jeżeli więc choroba rozpoczęła się jeszcze podczas zatrudnienia, a następnie trwa nieprzerwanie po rozwiązaniu umowy o pracę, sytuacji tej nie należy utożsamiać z przypadkiem, w którym niezdolność do pracy powstała dopiero po ustaniu ubezpieczenia.

Dla choroby, która rozpoczęła się dopiero po ustaniu tytułu ubezpieczenia chorobowego, zastosowanie ma art. 7 ustawy zasiłkowej. W typowym wariancie zasiłek może przysługiwać, jeżeli:

• niezdolność do pracy powstała nie później niż w ciągu 14 dni od ustania tytułu ubezpieczenia chorobowego,
• trwała bez przerwy co najmniej 30 dni,
• nie wystąpiła żadna z przesłanek wyłączających prawo do świadczenia, w szczególności wymienionych w art. 13 ustawy zasiłkowej.

Termin na powstanie niezdolności może wynosić 3 miesiące w przypadku choroby zakaźnej, której okres wylęgania jest dłuższy niż 14 dni, albo innej choroby, której objawy ujawniają się po okresie dłuższym niż 14 dni od początku choroby. Takie przypadki są oznaczane w zaświadczeniu lekarskim kodem literowym E.

Dlaczego umowa zlecenia może zablokować zasiłek po etacie?

Art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy zasiłkowej przewiduje, że zasiłek chorobowy za okres po ustaniu tytułu ubezpieczenia nie przysługuje osobie, która kontynuuje działalność zarobkową albo podjęła działalność zarobkową stanowiącą tytuł do objęcia obowiązkowo lub dobrowolnie ubezpieczeniem chorobowym.

Umowa zlecenia może być takim tytułem. Nie można jednak oceniać każdej sprawy wyłącznie na podstawie tego, że dokument z nazwą „umowa zlecenia” formalnie pozostawał w obrocie. Trzeba sprawdzić, czy zlecenie podlegało ubezpieczeniom społecznym, czy było rzeczywiście kontynuowane oraz jakie czynności były wykonywane w konkretnym okresie.

Znaczenie mogą mieć między innymi rachunki do zlecenia, wypłacone wynagrodzenie, ewidencja czynności, korespondencja ze zleceniodawcą, dokumenty zgłoszeniowe ZUS oraz oświadczenia stron. Sama niewielka wysokość wynagrodzenia nie przesądza jeszcze, że działalność zarobkowa nie była kontynuowana.

Zakończenie zlecenia w trakcie choroby – skutek ex nunc

Nieprawidłowe jest założenie, że jeżeli zlecenie istniało w pierwszym dniu niezdolności do pracy, jego późniejsze zakończenie pozostaje bez znaczenia aż do końca całej nieprzerwanej choroby. Przesłankę z art. 13 ust. 1 pkt 2 trzeba odnosić do okresu, w którym działalność zarobkowa stanowiąca odpowiedni tytuł była kontynuowana albo podejmowana.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, że zaprzestanie takiej działalności może otworzyć możliwość skutecznego ubiegania się o świadczenie na przyszłość, czyli ze skutkiem ex nunc. W wyroku z 4 października 2018 r., III UZP 5/18, Sąd Najwyższy wskazał na potrzebę ograniczenia skutku art. 13 ust. 1 pkt 2 do okresów, w których działalność zarobkowa była podjęta lub faktycznie kontynuowana. Także w uzasadnieniu postanowienia z 25 października 2018 r., III UZP 7/18, wskazano, że zaprzestanie kontynuowanej albo podjętej działalności może otworzyć możliwość ubiegania się o zasiłek od chwili ustania tej przeszkody, jeżeli nie występują inne negatywne przesłanki.

Dlatego prawidłowa analiza powinna przebiegać etapami. Najpierw należy ustalić, czy spełnione są warunki prawa do zasiłku po ustaniu ubezpieczenia. Następnie trzeba sprawdzić przeszkody z art. 13 dla każdego spornego okresu. Jeżeli zlecenie zakończyło się podczas nieprzerwanej niezdolności do pracy, należy osobno zbadać prawo do świadczenia za okres przypadający już po jego zakończeniu.

Czy można otrzymać zasiłek z umowy zlecenia?

To odrębne zagadnienie od prawa do zasiłku po zakończonym etacie. Zleceniobiorca może podlegać dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu, jeżeli z tego tytułu podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Sam fakt wykonywania zlecenia nie oznacza więc jeszcze, że zleceniobiorca ma prawo do zasiłku z tego tytułu.

Przy dobrowolnym ubezpieczeniu chorobowym okres wyczekiwania wynosi co do zasady 90 dni nieprzerwanego ubezpieczenia. Do okresu tego mogą zostać zaliczone wcześniejsze okresy ubezpieczenia chorobowego na zasadach określonych w ustawie, w szczególności gdy przerwa między nimi nie przekracza 30 dni.

Podstawa wymiaru zasiłku należnego z tytułu zlecenia jest ustalana według zasad właściwych dla tego ubezpieczenia i przychodu stanowiącego podstawę składki chorobowej. Nie przenosi się automatycznie podstawy wymiaru świadczenia z zakończonej umowy o pracę na umowę zlecenia.

Ile może trwać zasiłek po ustaniu ubezpieczenia?

Za okres niezdolności do pracy przypadający po ustaniu tytułu ubezpieczenia chorobowego zasiłek przysługuje co do zasady nie dłużej niż przez 91 dni. Ograniczenia tego nie stosuje się do niezdolności do pracy powstałej w związku z badaniami i zabiegiem pobrania komórek, tkanek i narządów od dawcy oraz do niezdolności spowodowanej gruźlicą albo występującej w trakcie ciąży.

Ogólny okres zasiłkowy wynosi zasadniczo do 182 dni, a w przypadku gruźlicy lub niezdolności przypadającej w okresie ciąży – do 270 dni. Limit 91 dni dotyczy natomiast okresu po ustaniu ubezpieczenia i musi być uwzględniany niezależnie od sporu dotyczącego zlecenia.

Jak ustalić prawo do zasiłku po zakończeniu zlecenia?

Przy jednej nieprzerwanej niezdolności do pracy warto rozpisać chronologię dzień po dniu. Należy ustalić:

• datę ustania stosunku pracy i pracowniczego ubezpieczenia chorobowego,
• datę rozpoczęcia niezdolności do pracy oraz ciągłość zwolnień lekarskich,
• okres obowiązywania i rzeczywistego wykonywania zlecenia,
• czy zlecenie stanowiło tytuł do objęcia ubezpieczeniem chorobowym,
• datę faktycznego zakończenia działalności wykonywanej na podstawie zlecenia,
• czy po zakończeniu zlecenia powstał inny tytuł albo inna przesłanka wymieniona w art. 13,
• za jakie dokładnie dni ZUS odmówił prawa do zasiłku.

Do wyjaśnień lub odwołania mogą być przydatne: umowa o pracę i dokument potwierdzający jej rozwiązanie, umowa zlecenia i dokument dotyczący jej zakończenia, rachunki, przelewy, zestawienia wykonanych czynności, korespondencja ze zleceniodawcą, informacje o zgłoszeniach i wyrejestrowaniu z ubezpieczeń oraz dokumentacja dotycząca niezdolności do pracy.

Jeżeli ZUS wydał decyzję odmawiającą zasiłku za cały okres tylko dlatego, że zlecenie istniało na początku choroby, trzeba zweryfikować, czy organ zbadał sytuację także po ustaniu tej przeszkody. Może być zasadne żądanie przyznania świadczenia za późniejszy odcinek tej samej nieprzerwanej niezdolności.

FAQ

Czy samo istnienie umowy zlecenia zawsze wyklucza zasiłek po etacie?

Nie można tego przesądzić wyłącznie na podstawie nazwy umowy. Trzeba ustalić, czy była to działalność zarobkowa rzeczywiście kontynuowana lub podjęta po ustaniu etatu oraz czy stanowiła tytuł do objęcia ubezpieczeniem chorobowym. Ocena zależy od konkretnego stanu faktycznego i ubezpieczeniowego.

Czy późniejsze rozwiązanie zlecenia może otworzyć prawo do zasiłku?

Tak. Zakończenie działalności stanowiącej przeszkodę z art. 13 ust. 1 pkt 2 może otworzyć możliwość uzyskania zasiłku ze skutkiem ex nunc, czyli za dalszy okres choroby od chwili ustania przeszkody, jeżeli spełnione są pozostałe warunki i nie występuje inne ustawowe wyłączenie. Nie należy więc automatycznie odmawiać świadczenia za całą nieprzerwaną chorobę tylko dlatego, że zlecenie trwało na jej początku.

Jak udowodnić, kiedy zlecenie rzeczywiście się zakończyło?

Znaczenie mogą mieć aneks lub porozumienie rozwiązujące umowę, wypowiedzenie, korespondencja ze zleceniodawcą, ostatni rachunek, dokumenty potwierdzające wykonanie ostatnich czynności, przelewy oraz dokumenty zgłoszeniowe i wyrejestrowujące z ZUS. W razie sporu trzeba wykazać rzeczywisty przebieg współpracy, a nie ograniczać się do jednej daty wpisanej w umowie.

Czy zasiłek po ustaniu pracy przysługuje zawsze, gdy choroba zaczęła się w ciągu 14 dni?

Nie. Jeżeli niezdolność do pracy powstała dopiero po ustaniu ubezpieczenia, w typowym przypadku musi także trwać bez przerwy co najmniej 30 dni. Ponadto nie może występować przesłanka wyłączająca z art. 13. Jeżeli natomiast choroba zaczęła się jeszcze podczas trwania ubezpieczenia, podstawę prawa do świadczenia ocenia się według innych zasad niż art. 7.

Czy zleceniobiorca musi być zgłoszony do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, aby dostać zasiłek ze zlecenia?

Co do zasady tak. Ubezpieczenie chorobowe zleceniobiorcy jest dobrowolne, a prawo do zasiłku z tego tytułu wymaga podlegania temu ubezpieczeniu i spełnienia warunków ustawowych, w tym zasad dotyczących okresu wyczekiwania. Jest to jednak odrębna kwestia od oceny, czy samo kontynuowanie zlecenia stanowiło przeszkodę dla zasiłku po etacie.

Co zrobić, gdy ZUS odmówił zasiłku za cały okres choroby?

Trzeba porównać okres wskazany w decyzji z rzeczywistymi datami wykonywania i zakończenia zlecenia. Jeżeli decyzja obejmuje także czas po ustaniu przeszkody z art. 13, warto rozważyć odwołanie i wyraźnie zażądać prawa do świadczenia za ten późniejszy okres. Od decyzji dotyczącej zasiłku chorobowego odwołanie wnosi się do właściwego sądu rejonowego – sądu pracy i ubezpieczeń społecznych – za pośrednictwem ZUS, co do zasady w terminie miesiąca od doręczenia decyzji.