Zasiłek macierzyński przy działalności gospodarczej

Czy przedsiębiorczyni ma urlop macierzyński?

Osoba prowadząca jednoosobową działalność gospodarczą nie nabywa prawa do urlopu macierzyńskiego, ponieważ urlop jest uprawnieniem pracowniczym. Może natomiast otrzymać zasiłek macierzyński z ubezpieczenia chorobowego za okres odpowiadający urlopowi macierzyńskiemu, a następnie rodzicielskiemu, jeżeli spełnia warunki ubezpieczeniowe.

Najważniejszy warunek to podleganie ubezpieczeniu chorobowemu w dniu porodu. W przypadku przedsiębiorcy ubezpieczenie chorobowe jest dobrowolne. Jeżeli kobieta opłaca tylko składki obowiązkowe, ale nie zgłosiła się do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, zasiłek macierzyński z działalności nie będzie przysługiwał. Przy uldze na start przedsiębiorca nie podlega z działalności ubezpieczeniom społecznym, dlatego z tego tytułu nie może zostać objęty ubezpieczeniem chorobowym.

Dla zasiłku macierzyńskiego nie stosuje się okresu wyczekiwania właściwego dla niektórych innych świadczeń chorobowych. Zasiłek może więc przysługiwać nawet wtedy, gdy poród nastąpi krótko po prawidłowym objęciu ubezpieczeniem chorobowym.

Od 2022 r. samo opłacenie składki po terminie albo powstanie niedopłaty nie powoduje automatycznego ustania dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego. Trzeba jednak odrębnie ocenić wpływ zadłużenia na wypłatę świadczenia.

Czy zaległość w ZUS odbiera zasiłek macierzyński?

Zgodnie z art. 2a ustawy zasiłkowej osoba prowadząca pozarolniczą działalność nie otrzyma zasiłku macierzyńskiego do czasu spłaty całości zadłużenia, jeżeli w dniu powstania prawa do świadczenia jej zadłużenie z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne przekracza 1% minimalnego wynagrodzenia za pracę.

Minimalne wynagrodzenie w 2026 r. wynosi 4806 zł, dlatego 1% tej kwoty to 48,06 zł. Zadłużenie nieprzekraczające 48,06 zł nie uruchamia tej przeszkody. Jeżeli natomiast zaległość jest wyższa, świadczenie pozostaje niewypłacone do czasu spłaty całego zadłużenia.

Znaczenie ma także termin spłaty. Jeżeli całe zadłużenie zostanie uregulowane w ciągu 6 miesięcy od dnia powstania prawa do świadczenia, zasiłek przysługuje za cały należny okres, również za czas poprzedzający spłatę. Jeżeli dług nie zostanie uregulowany w ciągu tych 6 miesięcy, prawo do świadczenia za wcześniejszy okres ulega przedawnieniu. Po późniejszej spłacie całego zadłużenia świadczenie może przysługiwać dopiero od dnia spłaty za dalszy okres, za który nadal istnieje prawo do zasiłku.

Inaczej ocenia się zadłużenie objęte prawidłowo wykonywaną umową z ZUS o rozłożeniu należności na raty albo odroczeniu terminu płatności. Jeżeli przedsiębiorczyni płaci raty lub odroczone należności w terminach i wysokości określonych w umowie oraz nie ma innych zaległości nieobjętych umową, dla tych zasad uznaje się, że nie posiada zadłużenia.

Wysokość zasiłku macierzyńskiego przy preferencyjnym ZUS

Podstawa wymiaru zasiłku macierzyńskiego dla przedsiębiorczyni jest ustalana według zasad przewidzianych w ustawie zasiłkowej. Znaczenie ma w szczególności podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe. Zasady obliczania podstawy dla osób niebędących pracownikami wynikają między innymi z art. 48 tej ustawy.

Jeżeli kobieta opłaca składki od preferencyjnej, obniżonej podstawy, zasiłek macierzyński co do zasady również będzie wyliczony od tej niższej podstawy. Nie oznacza to jednak, że świadczenie zawsze pozostanie na tak niskim poziomie. Jeżeli miesięczna kwota zasiłku macierzyńskiego po pomniejszeniu o zaliczkę na podatek dochodowy jest niższa od kwoty świadczenia rodzicielskiego, zasiłek podwyższa się do wysokości tego świadczenia.

Świadczenie rodzicielskie wynosi 1000 zł miesięcznie. Przy niskiej podstawie składek przedsiębiorczyni może więc otrzymywać odpowiednie podwyższenie zasiłku macierzyńskiego. ZUS ustala jednak świadczenie na podstawie konkretnego przebiegu ubezpieczenia i dokumentów rozliczeniowych.

Jak długo przysługuje zasiłek po urodzeniu dziecka?

Przy urodzeniu jednego dziecka podstawowy okres odpowiadający urlopowi macierzyńskiemu wynosi 20 tygodni. Przy ciąży mnogiej okres ten jest dłuższy i zależy od liczby dzieci urodzonych przy jednym porodzie.

W określonych przypadkach związanych między innymi z wcześniactwem lub hospitalizacją noworodka może dodatkowo przysługiwać zasiłek za okres odpowiadający uzupełniającemu urlopowi macierzyńskiemu. Nie jest to jednak standardowy element uprawnień po każdym porodzie.

Za okres odpowiadający urlopowi rodzicielskiemu zasiłek przy urodzeniu jednego dziecka przysługuje co do zasady w wymiarze do 41 tygodni, a przy porodzie mnogim do 43 tygodni. Część tego okresu, w wymiarze 9 tygodni, jest prawem przysługującym wyłącznie drugiemu rodzicowi i nie może zostać przeniesiona na pierwszego rodzica.

Co do zasady zasiłek za okres urlopu macierzyńskiego wynosi 100% podstawy wymiaru, a za okres urlopu rodzicielskiego 70%. Jeżeli w ustawowym terminie 21 dni po porodzie zostanie złożony odpowiedni wniosek obejmujący pełny należny okres, możliwe jest pobieranie zasiłku w uśrednionej wysokości 81,5% podstawy wymiaru. Stawka 81,5% nie obejmuje 9-tygodniowej, nieprzenoszalnej części urlopu rodzicielskiego przysługującej drugiemu rodzicowi, za którą zasiłek wynosi 70% podstawy.

Czy można prowadzić firmę podczas pobierania zasiłku?

Prowadzenie działalności gospodarczej podczas pobierania zasiłku macierzyńskiego jest co do zasady dopuszczalne. Przepisy nie zakazują przedsiębiorczyni aktywności zawodowej w okresie pobierania tego świadczenia. Potwierdza to również orzecznictwo, między innymi wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 28 listopada 2019 r., sygn. akt III AUa 551/19.

Nie ma ustawowego limitu przychodu z działalności, którego przekroczenie automatycznie pozbawiałoby prawa do zasiłku macierzyńskiego. Przedsiębiorczyni może więc wykonywać czynności w firmie, wystawiać faktury, obsługiwać klientów i osiągać przychody.

Osobno trzeba jednak rozliczyć składki. Pobieranie zasiłku macierzyńskiego wpływa na tytuły do ubezpieczeń społecznych, a w praktyce może zmieniać zakres składek należnych z działalności. Nadal trzeba również prawidłowo rozliczać ubezpieczenie zdrowotne i dokumenty składane do ZUS.

Czy ojciec może przejąć część macierzyńskiego?

Tak, ale trzeba rozróżnić kilka sytuacji. Ojciec zatrudniony na umowę o pracę może przejąć część okresu odpowiadającego urlopowi macierzyńskiemu po matce, jeżeli matka wykorzysta po porodzie co najmniej 14 tygodni zasiłku macierzyńskiego i zrezygnuje z dalszego pobierania zasiłku za ten okres. Ojciec korzysta wtedy z pozostałej części bezpośrednio po okresie wykorzystanym przez matkę.

Matka nie pobiera zasiłku macierzyńskiego za okres, który przejmuje ojciec. Nie można pobierać przez oboje rodziców zasiłku za ten sam okres odpowiadający urlopowi macierzyńskiemu.

Inaczej wygląda urlop ojcowski. Jest to odrębne uprawnienie pracownika-ojca, niezależne od pobierania zasiłku macierzyńskiego przez matkę. Za czas urlopu ojcowskiego ojcu przysługuje zasiłek macierzyński na zasadach właściwych dla tego urlopu.

Ile otrzymuje ojciec na urlopie?

Ojciec zatrudniony na umowę o pracę nie otrzymuje za czas urlopu zwykłego wynagrodzenia za pracę, lecz zasiłek macierzyński wypłacany przez płatnika zasiłku albo ZUS. Wysokość zależy od rodzaju urlopu i podstawy wymiaru ustalonej z jego zatrudnienia.

Za przejętą część okresu odpowiadającego urlopowi macierzyńskiemu zasiłek zasadniczo wynosi 100% podstawy wymiaru. Za urlop rodzicielski stosuje się stawkę 70% albo, w zakresie objętym prawidłowo złożonym wnioskiem, stawkę uśrednioną 81,5%. Za urlop ojcowski zasiłek wynosi 100% podstawy wymiaru.

Jeżeli rodzice dzielą między siebie okres rodzicielski, muszą uwzględnić łączny przysługujący wymiar oraz 9-tygodniową część przysługującą wyłącznie drugiemu rodzicowi.

FAQ

Czy na preferencyjnym ZUS zawsze przysługuje zasiłek macierzyński?

Nie zawsze. Preferencyjne składki nie wykluczają zasiłku, ale przedsiębiorczyni musi podlegać dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu w dniu porodu. Jeżeli nie była zgłoszona do chorobowego, zasiłek z działalności nie przysługuje.

Czy zaległość w ZUS odbiera zasiłek macierzyński?

Nie każda zaległość. Przy przedsiębiorcy przeszkodą jest zadłużenie z tytułu składek społecznych przekraczające 1% minimalnego wynagrodzenia. W 2026 r. jest to więcej niż 48,06 zł. Jeżeli całe zadłużenie zostanie spłacone w ciągu 6 miesięcy od powstania prawa do świadczenia, zasiłek przysługuje za cały należny okres. Po bezskutecznym upływie tego terminu prawo za wcześniejszy okres ulega przedawnieniu.

Czy spóźnienie ze składką przerywa dobrowolne ubezpieczenie chorobowe?

Nie. Od 2022 r. samo nieterminowe opłacenie składki nie powoduje ustania dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego. Powstałe zadłużenie może jednak mieć wpływ na wypłatę świadczenia według zasad z art. 2a ustawy zasiłkowej.

Czy można pracować w firmie i pobierać zasiłek macierzyński?

Tak. Przepisy nie zakazują prowadzenia działalności gospodarczej w czasie pobierania zasiłku macierzyńskiego. Nie ma też ustawowego limitu przychodu z tej działalności, którego przekroczenie automatycznie odbierałoby prawo do zasiłku.

Czy matka musi wykorzystać część zasiłku po porodzie, zanim przejmie go ojciec?

Tak. W typowej sytuacji matka musi wykorzystać po porodzie co najmniej 14 tygodni okresu odpowiadającego urlopowi macierzyńskiemu, zanim ubezpieczony ojciec dziecka będzie mógł przejąć jego pozostałą część.

Czy ojciec dostaje pensję czy zasiłek?

W czasie urlopu macierzyńskiego, rodzicielskiego albo ojcowskiego ojciec nie otrzymuje zwykłego wynagrodzenia za pracę za ten czas, lecz zasiłek macierzyński. Jego wysokość zależy od rodzaju urlopu i podstawy wymiaru z zatrudnienia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 854 – ELI.
2. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 199, w szczególności art. 29 ust. 5 – ELI.
3. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 września 2025 r. w sprawie wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę oraz wysokości minimalnej stawki godzinowej w 2026 r., Dz.U. z 2025 r. poz. 1242 – ISAP.
4. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Komu przysługuje zasiłek macierzyński.
5. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Wysokość zasiłku macierzyńskiego.
6. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 28 listopada 2019 r., sygn. akt III AUa 551/19.