Emerytura marynarza pracującego za granicą – składki i dokumenty

Praca marynarza za granicą a polski ZUS

W sprawach marynarzy nie można przyjąć prostego założenia, że polski obywatel zawsze płaci składki w Polsce albo że zatrudnienie przez zagranicznego armatora zawsze wyłącza polskie ubezpieczenia. Najpierw ustala się ustawodawstwo właściwe dla konkretnego okresu pracy. Dopiero ten wynik pozwala ocenić, czy składki powinny być rozliczone w ZUS, w instytucji zagranicznej albo według szczególnego reżimu przewidzianego dla marynarzy.

W państwach objętych unijną koordynacją zasadą jest podleganie ustawodawstwu tylko jednego państwa. Dla pracy wykonywanej na statku morskim rozporządzenie nr 883/2004 przewiduje regułę związaną z banderą statku. Istnieje jednak ważny wyjątek: jeżeli marynarz pracuje na statku pod banderą jednego państwa, lecz wynagrodzenie wypłaca przedsiębiorstwo lub osoba mająca siedzibę albo miejsce prowadzenia działalności w innym państwie, a marynarz mieszka właśnie w tym drugim państwie, właściwe może być ustawodawstwo tego drugiego państwa.

Dlatego przed oceną obowiązku składkowego trzeba ustalić co najmniej: banderę statku, dane pracodawcy i podmiotu faktycznie wypłacającego wynagrodzenie, miejsce zamieszkania marynarza, okres zatrudnienia oraz podstawę prawną wykonywania pracy. Szerzej wariant pracy dla zagranicznego armatora omawia materiał Emerytura marynarza z ZUS przy pracy za granicą.

Jeżeli sprawa dotyczy wielu lat pracy w różnych państwach, dokumenty warto kompletować jeszcze przed złożeniem wniosku emerytalnego. Przykład praktycznych wymagań dokumentacyjnych pokazuje poradnik Emerytura po pracy we Francji – dokumenty do ZUS.

Nowy tytuł ubezpieczeniowy marynarza od 2026 r.

Od 1 stycznia 2026 r. w polskim systemie funkcjonuje odrębny tytuł ubezpieczeniowy „marynarz”. Rozwiązanie dotyczy osób zamieszkałych w Polsce, które wykonują pracę na morzu na podstawie marynarskiej umowy o pracę albo innej umowy dotyczącej pracy na morzu na statku morskim o pojemności brutto co najmniej 100 GT, pływającym pod polską albo obcą banderą. Przepisy międzynarodowe mają jednak pierwszeństwo: jeżeli regulacje koordynacyjne lub umowa międzynarodowa wskazują ustawodawstwo innego państwa, nie można automatycznie zastosować polskiego tytułu tylko dlatego, że marynarz mieszka w Polsce.

Podstawą zgłoszenia jest zaświadczenie o statusie marynarza. W zależności od sytuacji wydaje je uprawniona agencja zatrudnienia albo właściwy dyrektor urzędu morskiego. Zaświadczenie jest ważne przez miesiąc od dnia wydania, a zgłoszenia do ubezpieczeń trzeba dokonać najpóźniej w ostatnim dniu jego ważności. ZUS wskazuje dla tego tytułu kod 24 00 XX. W 2026 r. zadeklarowana podstawa wymiaru składek marynarza nie może być niższa niż minimalne wynagrodzenie za pracę, czyli 4806 zł.

Czy można uzupełnić brak składek za lata 2021–2025?

Przepisy wprowadzające nowy system przewidziały również szczególną możliwość objęcia ubezpieczeniami wybranych wcześniejszych okresów z lat 2021–2025. Nie jest to automatyczne dopisanie całej pracy na morzu do polskiego ubezpieczenia. ZUS bada warunki ustawowe, w tym brak ubezpieczeń emerytalnego i rentowych w wybranych okresach oraz potwierdzony status marynarza przez wymagany czas w danym roku. Wniosek RMS można złożyć do 31 grudnia 2027 r. Osoba zainteresowana takim rozwiązaniem powinna wcześniej zestawić miesiąc po miesiącu swoje zagraniczne ubezpieczenia, umowy i okresy pracy na statkach.

Koordynacja świadczeń w UE, EOG, Szwajcarii i Wielkiej Brytanii

Koordynacja zabezpieczenia społecznego nie polega na przenoszeniu zagranicznych składek na konto w ZUS. Jej zadaniem jest przede wszystkim ochrona okresów ubezpieczenia osoby, która pracowała w więcej niż jednym państwie, oraz zapewnienie, aby zmiana państwa zatrudnienia nie powodowała utraty praw tylko z tego powodu.

W typowej sytuacji każde państwo, w którym marynarz podlegał ubezpieczeniu, ustala prawo do własnej emerytury według swojego prawa. Jeżeli do spełnienia warunku stażowego potrzebne są okresy z innych państw objętych koordynacją, instytucja może je zsumować na potrzeby ustalenia prawa. Następnie oblicza świadczenie według zasad właściwych dla danego systemu. W efekcie jedna osoba może otrzymywać dwie albo kilka odrębnych emerytur, uruchamianych nawet w różnym wieku.

W relacjach z Wielką Brytanią po Brexicie nadal funkcjonują mechanizmy koordynacyjne. W zależności od dat i indywidualnej sytuacji podstawą może być Umowa o wystąpieniu albo Protokół w sprawie koordynacji zabezpieczenia społecznego do Umowy o handlu i współpracy UE–Wielka Brytania. Nie należy więc traktować każdej pracy w Wielkiej Brytanii po Brexicie tak, jakby nie istniała żadna koordynacja.

Dokumenty, formularze i zaświadczenie A1

Zaświadczenie A1 i dokumentacja emerytalna służą innym celom. A1 potwierdza, którego państwa ustawodawstwu w zakresie zabezpieczenia społecznego podlega dana osoba w oznaczonym okresie. Nie potwierdza samo w sobie prawa do emerytury ani wysokości przyszłego świadczenia. W sprawach marynarzy A1 może mieć szczególne znaczenie przy wykazywaniu właściwego ustawodawstwa dla pracy na statku, zarówno w relacjach unijnych, jak i w przypadkach objętych odpowiednimi zasadami koordynacji z Wielką Brytanią.

Od 2026 r. nie należy też mylić A1 z polskim zaświadczeniem o statusie marynarza. To drugie jest dokumentem potrzebnym do skorzystania z nowego krajowego tytułu ubezpieczeniowego. Jeżeli zaświadczenie zostało wydane, trzeba pilnować miesięcznego terminu jego ważności i terminowo dokonać zgłoszenia do ZUS.

Przy przyszłym wniosku o emeryturę najważniejsze jest natomiast udokumentowanie okresów ubezpieczenia i prawidłowe wskazanie instytucji zagranicznych. Pomocne mogą być m.in. umowy, zaświadczenia armatora lub pracodawcy, książeczka żeglarska, dokumenty z datami zamustrowania i wymustrowania, potwierdzenia wynagrodzenia, zagraniczne numery ubezpieczeniowe oraz decyzje zagranicznych instytucji. Sam brak jednego polskiego dokumentu nie przesądza jeszcze o utracie zagranicznego okresu, ale może znacząco utrudnić jego potwierdzenie.

Na przykład przy okresach francuskich praktyczne znaczenie ma nie „transfer składek”, lecz prawidłowe wykazanie przebiegu ubezpieczenia. Ten mechanizm szerzej pokazuje materiał Praca we Francji a emerytura w Polsce.

Emerytura zagraniczna i polska emerytura

Praca w kilku państwach nie prowadzi do powstania jednej wspólnej „emerytury europejskiej”. Jeżeli marynarz był ubezpieczony w Polsce i za granicą, każde państwo bada prawo do świadczenia według własnych przepisów. Może to oznaczać różne warunki, różny wiek emerytalny i różne daty uruchomienia świadczeń.

Sumowanie okresów ubezpieczenia, gdy przewidują je przepisy koordynacyjne, służy przede wszystkim ustaleniu prawa do świadczenia. Nie oznacza przeliczenia wszystkich zagranicznych składek na polskie składki ani dopisania ich do polskiego konta ubezpieczonego. W polskim systemie wysokość emerytury zależy od danych zapisanych na koncie i subkoncie w ZUS oraz – jeśli dotyczy – od kapitału początkowego i zasad obowiązujących dla danego ubezpieczonego.

Jeżeli praca była wykonywana w państwie, którego z Polską nie łączą odpowiednie przepisy unijne ani umowa dwustronna, zagraniczny okres nie musi być uwzględniany przez ZUS przy ustalaniu polskiego prawa. Wtedy trzeba oddzielnie sprawdzić zasady obowiązujące w tym państwie.

Praktyczny wariant łączenia polskiego świadczenia z dalszą aktywnością zawodową za granicą omawia też materiał Emerytura w Polsce a praca w Anglii.

Odmowa świadczenia lub pominięcie okresu zagranicznego

Jeżeli ZUS nie uwzględni okresu pracy za granicą albo odmówi prawa do świadczenia, najpierw trzeba ustalić przyczynę. Problem może wynikać z braku potwierdzenia przez zagraniczną instytucję, błędnych danych osobowych lub numeru ubezpieczeniowego, niepełnego określenia okresu pracy albo z tego, że dany okres podlegał ustawodawstwu innego państwa, niż zakładał ubezpieczony.

Od decyzji ZUS w sprawie emerytury można wnieść odwołanie do właściwego sądu okręgowego – sądu pracy i ubezpieczeń społecznych – za pośrednictwem jednostki ZUS, która wydała decyzję. Zasadniczy termin wynosi miesiąc od doręczenia decyzji. W odwołaniu trzeba wskazać, z czym ubezpieczony się nie zgadza, i przedstawić dokumenty lub wnioski dowodowe istotne dla spornej kwestii.

Przy problemach dotyczących emerytury po pracy w innym państwie przydatny jest również materiał Emerytura z Polski a praca w Niemczech, pokazujący znaczenie prawidłowego ustalenia zagranicznych okresów i procedury świadczeniowej.

Zawieszenie emerytury, limity przychodu i obowiązek zgłoszenia

Marynarz, który już pobiera polską emeryturę i nadal pracuje za granicą, powinien oddzielić dwie kwestie: prawo do samej emerytury oraz wpływ dalszego przychodu na jej wypłatę. ZUS uwzględnia przy rozliczeniu również przychody z pracy za granicą, jeżeli świadczenie podlega zasadom zmniejszenia lub zawieszenia.

Od 1 września 2026 r. do 30 listopada 2026 r. 70% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia wynosi 6463,20 zł, a 130% – 12 003,10 zł. Dla osób objętych tym mechanizmem przychód do 70% progu co do zasady nie wpływa na wypłatę; przekroczenie 70% może spowodować zmniejszenie świadczenia, a przekroczenie 130% – jego zawieszenie. Progi zmieniają się co kwartał, dlatego przy późniejszym rozliczeniu trzeba sprawdzać wartości właściwe dla konkretnego miesiąca.

Osoba, która osiągnęła powszechny wiek emerytalny, co do zasady może dorabiać bez tych limitów. Osobną regułą jest jednak możliwość zawieszenia emerytury, jeżeli ubezpieczony kontynuuje zatrudnienie u tego samego pracodawcy bez uprzedniego rozwiązania stosunku pracy, na podstawie którego uzyskał prawo do emerytury. Dlatego w sprawie marynarza znaczenie mają nie tylko kwoty zarobków, ale także rodzaj świadczenia, wiek i przebieg zatrudnienia.

Jeżeli emerytura podlega rozliczeniu z przychodem, trzeba poinformować ZUS o podjęciu pracy i przewidywanych zarobkach, a po zakończeniu roku przekazać dokumenty potrzebne do rozliczenia. ZUS wskazuje, że informację o przychodzie za poprzedni rok należy dostarczyć zasadniczo do końca lutego. Przy pracy zagranicznej warto zadbać, aby dokument pracodawcy jasno wskazywał okres i wysokość przychodu.

Najczęstsze błędy marynarzy przy składkach i emeryturze

• Ustalanie ubezpieczenia wyłącznie według kraju armatora. Dla marynarza znaczenie mogą mieć również bandera, siedziba podmiotu wypłacającego wynagrodzenie, miejsce zamieszkania i przepisy koordynacyjne.
• Traktowanie A1 jak dokumentu emerytalnego. A1 potwierdza właściwe ustawodawstwo, ale nie zastępuje dokumentów potrzebnych do ustalenia prawa i wysokości emerytury.
• Oczekiwanie transferu zagranicznych składek do ZUS. W koordynacji zasadą są odrębne świadczenia ustalane przez właściwe instytucje.
• Zbieranie dokumentów dopiero przed emeryturą. Po wielu latach uzyskanie zaświadczeń od dawnych armatorów i zagranicznych instytucji bywa znacznie trudniejsze.
• Spóźnienie ze zgłoszeniem po uzyskaniu zaświadczenia o statusie marynarza. Przy nowym polskim tytule ubezpieczeniowym termin ważności zaświadczenia ma bezpośrednie znaczenie dla objęcia ubezpieczeniami.
• Brak zgłoszenia zagranicznego przychodu przy wcześniejszej emeryturze. Może to doprowadzić do późniejszego rozliczenia i żądania zwrotu nienależnie pobranej części świadczenia.

FAQ – emerytura marynarza pracującego za granicą

Czy zaświadczenie A1 zwiększa wysokość emerytury?

Nie. A1 potwierdza, któremu ustawodawstwu ubezpieczeniowemu podlega dana osoba w danym okresie. O wysokości emerytury decydują zasady systemu, w którym powstały okresy ubezpieczenia i składki.

Czy składki opłacone za granicą można przenieść do ZUS?

Co do zasady nie. Przy koordynacji zabezpieczenia społecznego każde państwo zachowuje własne okresy i składki, a następnie ustala własne świadczenie. Okresy zagraniczne mogą być sumowane z polskimi, jeżeli jest to potrzebne do nabycia prawa i pozwalają na to właściwe przepisy.

Czy można jednocześnie pobierać polską i zagraniczną emeryturę?

Tak, jeżeli ubezpieczony spełni warunki do świadczenia w obu systemach. Emerytury są wtedy ustalane odrębnie i mogą rozpocząć się w różnych terminach.

Co jeśli statek pływa pod banderą państwa spoza UE i EOG?

Trzeba sprawdzić, czy Polskę z tym państwem łączy umowa o zabezpieczeniu społecznym i jakie reguły wynikają z konkretnej sytuacji zatrudnienia. Jeżeli żaden przepis międzynarodowy nie wskazuje innego ustawodawstwa, może być konieczna ocena nowych polskich zasad ubezpieczenia marynarzy obowiązujących od 2026 r.

Czy emerytowany marynarz musi zgłaszać ZUS pracę w Wielkiej Brytanii?

Jeżeli pobierane świadczenie podlega ograniczeniom związanym z przychodem, zagraniczna praca i uzyskiwany przychód mogą wymagać zgłoszenia oraz późniejszego rozliczenia. Osobne zagadnienia związane z takim zatrudnieniem omawia poradnik Praca w Anglii na emeryturze a ZUS.

Gdzie złożyć wniosek o emeryturę po pracy w kilku państwach UE lub EFTA?

Jeżeli wnioskodawca mieszka w państwie, w którym był ubezpieczony, co do zasady składa wniosek do instytucji tego państwa. Jeżeli w państwie zamieszkania nigdy nie był ubezpieczony, wniosek jest zwykle przekazywany do instytucji państwa ostatniego ubezpieczenia. Jedna procedura kontaktowa nie oznacza jednak jednej wspólnej decyzji – każde właściwe państwo rozstrzyga o swoim świadczeniu.

Podsumowanie

W sprawie emerytury marynarza pracującego za granicą prawidłowa kolejność jest zawsze podobna: najpierw ustalenie właściwego ustawodawstwa dla każdego okresu pracy, następnie zebranie dokumentów potwierdzających ubezpieczenie, a dopiero potem ocena polskiego i zagranicznego prawa do świadczeń. A1, zaświadczenie o statusie marynarza i dokumenty emerytalne pełnią różne funkcje i nie powinny być traktowane zamiennie.

Od 2026 r. dodatkowo trzeba uwzględniać nowy polski tytuł ubezpieczeniowy marynarza oraz – w odpowiednich przypadkach – szczególną możliwość uzupełnienia ubezpieczenia za wybrane okresy z lat 2021–2025. Osoba, która już pobiera emeryturę, powinna równolegle sprawdzić wpływ dalszej pracy zagranicznej na wypłatę świadczenia i obowiązki informacyjne wobec ZUS.

Źródła

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, w szczególności art. 11 ust. 4.
• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 dotyczące wykonywania rozporządzenia nr 883/2004.
• Protokół w sprawie koordynacji zabezpieczenia społecznego do Umowy o handlu i współpracy między Unią Europejską a Zjednoczonym Królestwem, w szczególności art. SSC.10 ust. 4.
• Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych – przepisy w brzmieniu obowiązującym w 2026 r.
• Ustawa z dnia 25 lipca 2025 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. z 2025 r. poz. 1083.
• Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
• Zakład Ubezpieczeń Społecznych: informacje „Zmiany dla marynarzy od 1 stycznia 2026 r.” oraz „Zgłoszenie do ubezpieczeń – marynarze – pytania i odpowiedzi”.
• Zakład Ubezpieczeń Społecznych: informacje dotyczące składania wniosku o emeryturę lub rentę przez osobę pracującą w kilku państwach UE/EFTA oraz komunikat o kwotach przychodu odpowiadających 70% i 130% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia od 1 września 2026 r.