Umowa dożywocia, rozwód i opłaty za pobyt w DPS

Kto płaci za pobyt w domu pomocy społecznej?

Zasady odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej reguluje przede wszystkim art. 61 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Przepis ten ustala kolejność osób i podmiotów zobowiązanych do ponoszenia kosztów. W pierwszej kolejności opłatę wnosi mieszkaniec DPS, a jeżeli jest małoletni - przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka. Mieszkaniec nie może być jednak obciążony ponad 70% swojego dochodu.

Jeżeli 70% dochodu mieszkańca nie wystarcza na pokrycie średniego miesięcznego kosztu utrzymania w DPS, organ bada możliwość obciążenia dalszych osób: małżonka, następnie zstępnych przed wstępnymi, a więc w praktyce dzieci, wnuków, prawnuków, a dopiero później rodziców, dziadków lub dalszych wstępnych. Jeżeli także te osoby nie pokrywają kosztu w całości albo nie są zobowiązane z powodu zbyt niskiego dochodu, różnicę ponosi gmina, z której osoba została skierowana do DPS.

W 2026 r. aktualne kryteria dochodowe w pomocy społecznej wynoszą 1010 zł dla osoby samotnie gospodarującej oraz 823 zł dla osoby w rodzinie. Dla opłat ponoszonych przez małżonka, zstępnych i wstępnych istotny jest próg 300% tych kryteriów, czyli odpowiednio 3030 zł dla osoby samotnie gospodarującej oraz 2469 zł na osobę w rodzinie. Opłata może być ustalona tylko tak, aby po jej wniesieniu dochód zobowiązanego nie spadł poniżej tych wartości.

Umowa dożywocia a opłaty za DPS

Umowa dożywocia uregulowana w Kodeksie cywilnym polega na przeniesieniu własności nieruchomości w zamian za dożywotnie utrzymanie. Zwykle oznacza to obowiązek przyjęcia dożywotnika jako domownika, dostarczania mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła, opału, zapewnienia pomocy i pielęgnowania w chorobie oraz sprawienia pogrzebu odpowiadającego miejscowym zwyczajom, chyba że strony inaczej ukształtowały treść umowy.

Trzeba jednak rozróżnić dwa porządki prawne. Umowa dożywocia może rodzić obowiązki cywilne wobec dożywotnika, ale sama w sobie nie rozszerza ustawowego kręgu osób zobowiązanych do opłat za DPS z art. 61 ustawy o pomocy społecznej. Jeżeli nabywca nieruchomości nie jest małżonkiem, zstępnym ani wstępnym mieszkańca DPS, to nie można go obciążyć opłatą za pobyt tylko dlatego, że otrzymał nieruchomość na podstawie umowy dożywocia.

Nie oznacza to, że umowa dożywocia traci znaczenie. Jeżeli dożywotnik wyprowadził się do DPS, nadal trzeba ocenić, czy i w jakim zakresie nabywca nieruchomości powinien wykonywać obowiązki wynikające z aktu notarialnego. W skrajnych sytuacjach, gdy stosunki między stronami są tak złe, że nie można wymagać bezpośredniego kontaktu, sąd cywilny może na żądanie jednej ze stron zamienić uprawnienia z dożywocia na rentę, a wyjątkowo rozwiązać umowę. To jest jednak odrębna sprawa cywilna, a nie decyzja GOPS o odpłatności za DPS.

Czy osoba spoza ustawowego kręgu może dobrowolnie płacić za DPS?

Tak. Art. 61 ust. 2a ustawy o pomocy społecznej pozwala, aby opłatę za pobyt w DPS wnosiły także osoby niewymienione w ustawowym katalogu. Jest to jednak dobrowolna partycypacja w kosztach, najczęściej ustalana w drodze umowy z kierownikiem ośrodka pomocy społecznej na podstawie art. 103 ust. 2 ustawy.

Jeżeli więc ośrodek pomocy społecznej kieruje pismo do osoby, która nabyła nieruchomość w umowie dożywocia, ale nie należy do kręgu małżonka, zstępnych ani wstępnych, warto uważnie sprawdzić, czy organ wskazuje podstawę ustawowego obowiązku, czy jedynie proponuje dobrowolne zawarcie umowy. Nie należy podpisywać umowy ani składać oświadczeń o gotowości ponoszenia kosztów bez analizy swojej sytuacji i treści dokumentu.

Rozwód a opłaty za pobyt byłego małżonka w DPS

Obowiązek z art. 61 ustawy o pomocy społecznej obejmuje małżonka, a nie byłego małżonka. Po prawomocnym rozwodzie były mąż albo była żona nie są już małżonkami w rozumieniu tego przepisu. Jeżeli DPS lub GOPS nadal kieruje pisma do byłego małżonka, najczęściej wynika to z braku aktualnej informacji o rozwodzie.

W takiej sytuacji należy poinformować organ o rozwodzie i dołączyć odpis prawomocnego wyroku rozwodowego. W piśmie warto wyraźnie wskazać, że po ustaniu małżeństwa nie ma podstaw do traktowania byłego małżonka jako osoby zobowiązanej do wnoszenia opłat za pobyt mieszkańca DPS.

Trzeba jednocześnie pamiętać, że po wyłączeniu byłego małżonka organ może badać sytuację zstępnych mieszkańca DPS, czyli przede wszystkim jego dzieci. Dorosłe dziecko może być zobowiązane do opłaty tylko przy spełnieniu ustawowych warunków dochodowych i z zachowaniem limitu pozostawiającego mu co najmniej 300% właściwego kryterium dochodowego.

Jak wygląda postępowanie po piśmie z GOPS?

Pismo z ośrodka pomocy społecznej zwykle nie oznacza jeszcze, że opłata została prawomocnie nałożona. Organ może dopiero ustalać krąg osób zobowiązanych, ich dochody, sytuację rodzinną oraz możliwość zawarcia umowy dotyczącej wysokości opłaty. Warto więc nie ignorować korespondencji, ponieważ brak odpowiedzi może utrudnić obronę swoich racji.

W odpowiedzi należy wskazać, czy jest się małżonkiem, zstępnym albo wstępnym mieszkańca DPS. Jeżeli nie - trzeba to jasno napisać i dołączyć dokumenty potwierdzające stan faktyczny, np. akt notarialny umowy dożywocia, odpis wyroku rozwodowego, akty stanu cywilnego albo inne dokumenty wykazujące brak ustawowego pokrewieństwa. Jeżeli osoba należy do kręgu zobowiązanych, powinna przedstawić dane o dochodach, kosztach utrzymania i sytuacji rodzinnej.

Wysokość opłaty może zostać ustalona w umowie zawieranej z kierownikiem ośrodka pomocy społecznej. Jeżeli osoba zobowiązana odmawia zawarcia umowy albo współpracy przy ustaleniu sytuacji dochodowej, organ może przejść do trybu decyzji administracyjnej, z uwzględnieniem zasad z art. 61 ust. 2d-2f ustawy o pomocy społecznej. Od decyzji ustalającej opłatę zasadniczo przysługuje odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego w terminie 14 dni od doręczenia decyzji.

Zwolnienie z opłat za DPS

Osoba, która jest zobowiązana albo została zobowiązana do wnoszenia opłaty za DPS, może złożyć wniosek o częściowe lub całkowite zwolnienie z opłaty. Podstawę stanowi art. 64 ustawy o pomocy społecznej. Zwolnienie ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ ocenia konkretną sytuację po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego.

Przykładowe okoliczności uzasadniające zwolnienie to ponoszenie opłat za pobyt innych członków rodziny w placówkach, długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty powstałe wskutek zdarzeń losowych, utrzymywanie się rodziny z jednego świadczenia lub wynagrodzenia, ciąża albo samotne wychowywanie dziecka. Ustawa przewiduje także szczególne podstawy związane z trudnymi relacjami rodzinnymi, np. rażącym naruszeniem obowiązków rodzinnych przez mieszkańca DPS wobec osoby zobowiązanej.

We wniosku o zwolnienie trzeba opisać sytuację i dołączyć dowody: zaświadczenia o dochodach, decyzje o świadczeniach, rachunki, umowy kredytowe, dokumentację medyczną, orzeczenia o niepełnosprawności, dokumenty dotyczące dzieci lub innych osób na utrzymaniu. Im lepiej udokumentowana sytuacja, tym większa szansa na rzetelne rozpoznanie sprawy.

FAQ

Czy otrzymanie domu w umowie dożywocia oznacza obowiązek płacenia za DPS?

Nie zawsze. Jeżeli nabywca nieruchomości nie jest małżonkiem, zstępnym ani wstępnym mieszkańca DPS, sama umowa dożywocia nie tworzy ustawowego obowiązku ponoszenia opłat za DPS. Może natomiast nadal rodzić obowiązki cywilne wobec dożywotnika.

Czy GOPS może żądać dokumentów od osoby, która dostała nieruchomość za dożywocie?

Organ może wyjaśniać stan faktyczny i pytać o relację z mieszkańcem DPS. W odpowiedzi warto wskazać podstawę nabycia nieruchomości, stopień pokrewieństwa albo jego brak oraz wyjaśnić, że ewentualna dobrowolna opłata wymaga świadomej zgody i umowy.

Czy były mąż albo była żona płaci za DPS po rozwodzie?

Po prawomocnym rozwodzie były małżonek nie jest już małżonkiem w rozumieniu art. 61 ustawy o pomocy społecznej. Należy jednak poinformować GOPS lub DPS o rozwodzie i przedłożyć odpis prawomocnego wyroku, aby organ zaktualizował dane.

Czy dzieci mogą być zobowiązane do opłat za DPS rodzica?

Tak, dzieci jako zstępni mogą być zobowiązane po mieszkańcu DPS i jego małżonku. Obowiązek zależy jednak od dochodu i sytuacji rodziny. Opłata nie może spowodować, że po jej wniesieniu dochód spadnie poniżej 300% właściwego kryterium dochodowego.

Czy można odmówić podpisania umowy z GOPS?

Można odmówić podpisania umowy, zwłaszcza gdy osoba nie zgadza się z podstawą lub wysokością opłaty. Trzeba jednak liczyć się z tym, że organ może prowadzić postępowanie administracyjne i wydać decyzję. Dlatego odmowa powinna być przemyślana i poparta argumentami oraz dokumentami.

Kiedy można uzyskać zwolnienie z opłat za DPS?

Zwolnienie jest możliwe m.in. przy trudnej sytuacji dochodowej, chorobie, niepełnosprawności, bezrobociu, samotnym wychowywaniu dziecka, utrzymywaniu rodziny z jednego świadczenia albo szczególnych zdarzeniach losowych. Wniosek trzeba uzasadnić i poprzeć dokumentami.

W praktyce opiekuńczej pojawiają się też problemy z dostępem do świadczenia osoby chorej — szerzej omawia to artykuł o tym, jak wygląda rentę matki w hospicjum i pełnomocnictwo do konta.

Podsumowanie

Opłaty za DPS nie obciążają automatycznie każdej osoby powiązanej z mieszkańcem domu pomocy społecznej. Decydujące znaczenie ma art. 61 ustawy o pomocy społecznej, który wskazuje konkretną kolejność: mieszkaniec, małżonek, zstępni, wstępni i gmina. Umowa dożywocia może mieć znaczenie cywilne, ale nie zastępuje ustawowych zasad odpłatności za DPS. Z kolei rozwód powoduje, że były małżonek powinien zostać wyłączony z kręgu osób traktowanych jako małżonek, o ile udokumentuje prawomocne ustanie małżeństwa.

Po otrzymaniu pisma z GOPS najlepiej odpowiedzieć pisemnie, wskazać swoją relację z mieszkańcem DPS, dołączyć dokumenty i nie podpisywać pochopnie umowy o dobrowolnym ponoszeniu kosztów. Jeżeli organ ustali opłatę, a sytuacja rodzinna lub finansowa na to nie pozwala, warto rozważyć wniosek o częściowe albo całkowite zwolnienie z opłaty.

Źródła

1. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
4. Kryteria dochodowe w pomocy społecznej od 1 stycznia 2025 r. - Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
5. Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 11 marca 2008 r., sygn. akt II SA/Bk 114/08
6. Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 30 listopada 2007 r., sygn. akt IV SA/GL 431/07

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.