Ojciec dziecka a zasiłek macierzyński i rodzicielski – kiedy może przejąć świadczenie

W praktyce pod pojęciem „zasiłku rodzicielskiego” najczęściej rozumie się zasiłek macierzyński wypłacany za okres odpowiadający urlopowi rodzicielskiemu. Ustawa zasiłkowa nie przewiduje odrębnego świadczenia o nazwie „zasiłek rodzicielski”. To rozróżnienie jest ważne, ponieważ inne zasady dotyczą przejęcia przez ojca niewykorzystanej części okresu macierzyńskiego, a inne korzystania przez niego z własnego prawa do urlopu rodzicielskiego.

Jeżeli rodzice są zatrudnieni w kilku miejscach lub mają kilka tytułów ubezpieczeniowych, sposób ustalania prawa i podstawy świadczenia może wymagać osobnej analizy. Dotyczy to między innymi sytuacji opisanych w materiale Zasiłek macierzyński z dwóch etatów.

Ciąża, L4 i tytuł do ubezpieczenia – co ma znaczenie dla ojca

Zwolnienie lekarskie matki w ciąży samo w sobie nie daje ojcu prawa do zasiłku macierzyńskiego. Do chwili porodu matka korzystająca z L4 pobiera wynagrodzenie chorobowe albo zasiłek chorobowy na zasadach dotyczących niezdolności do pracy. Dopiero urodzenie dziecka otwiera okres związany z zasiłkiem macierzyńskim.

W standardowej sytuacji po porodzie to matka wykorzystuje pierwsze 14 tygodni urlopu macierzyńskiego. Po tym okresie może zrezygnować z pozostałej części i wrócić do pracy, jeżeli pozostałą część wykorzysta pracownik – ojciec wychowujący dziecko albo osobistą opiekę przejmie ubezpieczony ojciec niebędący pracownikiem, który na wymagany okres przerwie działalność zarobkową.

Przy urodzeniu jednego dziecka urlop macierzyński wynosi 20 tygodni. Oznacza to, że w typowym przypadku po obowiązkowych 14 tygodniach matki ojciec może przejąć do 6 pozostałych tygodni. Przy porodzie mnogim całkowity wymiar urlopu macierzyńskiego jest większy, ale minimalny okres wykorzystany po porodzie przez matkę przed dobrowolnym przekazaniem pozostałej części nadal wynosi 14 tygodni.

Istnieją także szczególne sytuacje, w których przepisy umożliwiają przejęcie opieki przez ojca lub innego członka najbliższej rodziny na innych zasadach, między innymi w razie śmierci matki, porzucenia dziecka, jej hospitalizacji lub określonej przepisami niezdolności do samodzielnej egzystencji. W takich sprawach dokładny moment powstania prawa do świadczenia należy ustalić na podstawie konkretnego stanu faktycznego.

Dla ojca kluczowy jest własny tytuł do ubezpieczenia chorobowego. Pracownik jest objęty tym ubezpieczeniem obowiązkowo. Przy umowie zlecenia i działalności gospodarczej ubezpieczenie chorobowe jest co do zasady dobrowolne, dlatego trzeba sprawdzić, czy ojciec rzeczywiście był nim objęty. Zasiłek macierzyński nie wymaga natomiast 30- ani 90-dniowego okresu wyczekiwania charakterystycznego dla zasiłku chorobowego.

Sam fakt zawarcia umowy o pracę krótko przed powstaniem prawa do świadczenia nie powoduje automatycznej odmowy, jeżeli zatrudnienie było rzeczywiste. Podobne problemy związane z tytułem ubezpieczeniowym w okresie ciąży omawia materiał Umowa o dzieło na L4 w ciąży.

Etat, zlecenie i działalność gospodarcza ojca

Ojciec zatrudniony na umowie o pracę

Pracownik – ojciec, który przejmuje pozostałą część urlopu macierzyńskiego po matce, korzysta zarówno z urlopu od pracy, jak i z zasiłku macierzyńskiego. Jego pracodawca udziela mu części urlopu macierzyńskiego na wniosek złożony w postaci papierowej albo elektronicznej w terminie nie krótszym niż 14 dni przed rozpoczęciem korzystania z tej części urlopu.

Jednocześnie matka rezygnująca z części urlopu macierzyńskiego składa swojemu pracodawcy wniosek nie później niż 7 dni przed planowanym powrotem do pracy. Daty powinny zostać skoordynowane tak, aby ojciec przejął opiekę bezpośrednio po zakończeniu korzystania z uprawnienia przez matkę.

Ojciec na umowie zlecenia

Zleceniobiorca nie ma urlopu macierzyńskiego w rozumieniu Kodeksu pracy, ponieważ urlopy pracownicze przysługują pracownikom. Może jednak mieć prawo do zasiłku macierzyńskiego, jeżeli podlega ubezpieczeniu chorobowemu i spełnia pozostałe warunki. Przy zleceniu ubezpieczenie chorobowe jest najczęściej dobrowolne, dlatego przed planowanym przejęciem świadczenia trzeba sprawdzić zgłoszenia do ZUS.

Ojciec prowadzący działalność gospodarczą

Przedsiębiorca również nie otrzymuje „urlopu” od własnej działalności, ale może być uprawniony do zasiłku macierzyńskiego jako osoba objęta dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym. Gdy chodzi o przejęcie pozostałej części okresu macierzyńskiego, które ma umożliwić matce powrót do pracy, przepisy wymagają od ubezpieczonego ojca przerwania działalności zarobkowej w celu osobistego sprawowania opieki przez odpowiedni okres.

W 2026 r. szczególnej uwagi wymaga także ponowne zgłoszenie do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego po zakończeniu okresu pobierania zasiłku macierzyńskiego. W przypadku działalności gospodarczej lub innego dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego prawo do zasiłku wpływa na przebieg ubezpieczeń i po zakończeniu świadczenia może być konieczne ponowne zgłoszenie w ustawowym terminie.

Jeżeli jeden z rodziców łączy etat z prowadzeniem firmy, konsekwencje ubezpieczeniowe zależą od konkretnych tytułów i podstaw składek. Szerzej takie konfiguracje opisuje artykuł Etat i działalność gospodarcza a macierzyński.

Podstawa wymiaru zasiłku dla ojca

Ojciec nie przejmuje wynagrodzenia ani podstawy zasiłku matki. Jego świadczenie oblicza się na podstawie jego własnego tytułu ubezpieczeniowego i własnych zarobków lub podstaw składek.

Dla pracownika podstawę wymiaru zasiłku stanowi zasadniczo przeciętne miesięczne wynagrodzenie z 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc powstania prawa do zasiłku, po dokonaniu ustawowych odliczeń. Jeżeli ubezpieczenie trwało krócej, stosuje się zasady odnoszące się do pełnych miesięcy kalendarzowych ubezpieczenia i ewentualnego uzupełniania wynagrodzenia.

W przypadku osób niebędących pracownikami, między innymi przedsiębiorców i zleceniobiorców, podstawę ustala się według odrębnych zasad właściwych dla ich ubezpieczenia i przychodu stanowiącego podstawę składki chorobowej.

Jeżeli matka w ciągu 21 dni po porodzie złoży odpowiedni wniosek o wypłatę zasiłku za okres odpowiadający urlopowi macierzyńskiemu i urlopowi rodzicielskiemu w pełnym przysługującym jej zakresie, możliwe jest zastosowanie stawki 81,5% podstawy wymiaru. Rodzice mogą następnie dzielić się częścią uprawnienia objętą tym mechanizmem. Nie dotyczy to jednak nieprzenoszalnych 9 tygodni drugiego rodzica – za ten okres ojciec otrzymuje 70% swojej podstawy wymiaru.

Kolejna ciąża, macierzyński, rodzicielski i wychowawczy

Przejęcie przez ojca części urlopu macierzyńskiego trzeba odróżnić od korzystania przez niego z urlopu rodzicielskiego. W przypadku urlopu rodzicielskiego po zmianach obowiązujących od 26 kwietnia 2023 r. prawo ojca nie jest uzależnione od tego, czy matka dziecka była zatrudniona lub objęta ubezpieczeniem chorobowym w dniu porodu.

Przy urodzeniu jednego dziecka pracownicy – rodzice mają łącznie do 41 tygodni urlopu rodzicielskiego, a przy porodzie mnogim do 43 tygodni. Każdemu rodzicowi przysługuje wyłączne prawo do 9 tygodni z tej puli. Tych 9 tygodni nie można przekazać drugiemu rodzicowi.

W praktyce oznacza to, że przy jednym dziecku jeden rodzic może wykorzystać maksymalnie 32 tygodnie, a przy porodzie mnogim maksymalnie 34 tygodnie zwykłego urlopu rodzicielskiego. Jeżeli drugi rodzic nie skorzysta ze swoich 9 tygodni, ta część nie przechodzi na pierwszego rodzica.

Urlop rodzicielski może być wykorzystany jednorazowo albo w nie więcej niż 5 częściach, najpóźniej do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 lat. Pracownik składa wniosek o jego udzielenie co najmniej 21 dni przed rozpoczęciem urlopu.

Możliwe jest również równoczesne korzystanie z uprawnień przez rodziców, przykładowo ojciec może korzystać z urlopu rodzicielskiego w czasie, kiedy matka pozostaje jeszcze na urlopie macierzyńskim. Należy jednak kontrolować łączny wymiar wykorzystanej puli rodzicielskiej.

Przy narodzinach kolejnego dziecka w czasie urlopu wychowawczego lub innych uprawnień rodzicielskich sytuacja ubezpieczeniowa może się zmieniać. Praktyczne warianty opisują materiały Poród na urlopie wychowawczym a zasiłek z ZUS oraz – w odniesieniu do dalszego korzystania z uprawnień – zagadnienia omawiane niżej w FAQ.

ZUS i KRUS – nie należy mieszać zasad

W KRUS zasiłek macierzyński jest świadczeniem uregulowanym w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników i działa inaczej niż urlopy pracownicze z Kodeksu pracy.

Ubezpieczony ojciec dziecka może otrzymać zasiłek macierzyński z KRUS między innymi wtedy, gdy matka skróci pobieranie swojego świadczenia po wykorzystaniu co najmniej 14 tygodni od urodzenia dziecka, a także w razie jej śmierci lub porzucenia dziecka. KRUS przewiduje również dla ojca 9-tygodniowy okres zasiłku jako kontynuację wcześniej pobieranego przez matkę świadczenia. Jeżeli ojciec wcześniej korzystał z zasiłku w związku ze skróceniem świadczenia przez matkę lub innymi szczególnymi okolicznościami, okres tych 9 tygodni może ulec odpowiedniemu skróceniu.

W 2026 r. KRUS udostępnia dla ojca odrębny formularz SR-24B. Przy sprawach rolniczych należy więc sprawdzać przepisy i dokumenty KRUS, zamiast opierać się wyłącznie na zasadach dotyczących pracowników i ZUS.

Kontrola ZUS i odmowa świadczenia

ZUS może weryfikować zarówno dokumenty dotyczące podziału uprawnień między rodzicami, jak i istnienie tytułu do ubezpieczenia chorobowego. Szczególne znaczenie ma to przy umowach zawieranych krótko przed powstaniem prawa do wysokiego świadczenia albo przy działalności gospodarczej i dobrowolnym ubezpieczeniu chorobowym.

Krótki okres ubezpieczenia nie jest sam w sobie podstawą odmowy zasiłku macierzyńskiego, ponieważ dla tego świadczenia nie obowiązuje okres wyczekiwania. ZUS może jednak badać, czy zatrudnienie lub inny tytuł ubezpieczeniowy rzeczywiście istniał, czy praca była faktycznie wykonywana oraz czy zgłoszenia i dokumenty odpowiadają rzeczywistości.

Dokumenty przy przejęciu zasiłku po matce

W typowej sprawie dotyczącej przejęcia pozostałej części okresu macierzyńskiego potrzebne mogą być między innymi:

• wniosek matki o rezygnację z dalszego korzystania z urlopu lub pobierania zasiłku macierzyńskiego,
• informacja lub oświadczenie wskazujące dzień, od którego ojciec przejmuje uprawnienie,
• wniosek ojca o urlop, jeżeli jest pracownikiem,
• wniosek o zasiłek ZAS-54, gdy wymagany jest w danym trybie wypłaty,
• odpis aktu urodzenia dziecka albo dokument umożliwiający ZUS potwierdzenie danych,
• zaświadczenie o okresie pobierania zasiłku przez matkę oraz zastosowanej stawce procentowej,
• zaświadczenie płatnika składek Z-3 dla pracownika, Z-3a dla odpowiednich pozostałych ubezpieczonych albo Z-3b między innymi dla przedsiębiorcy.

Zakres dokumentów zależy od tego, kto wypłaca zasiłek, z jakiego tytułu ojciec jest ubezpieczony i dlaczego dochodzi do przejęcia świadczenia.

Co zrobić po decyzji odmownej

Jeżeli ZUS odmówi ojcu prawa do zasiłku, wydaje decyzję. Od takiej decyzji można odwołać się do właściwego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych za pośrednictwem oddziału ZUS, który wydał decyzję. Termin na wniesienie odwołania wynosi co do zasady miesiąc od dnia doręczenia decyzji.

Nie należy również zbyt długo zwlekać z samym wnioskiem o wypłatę. Roszczenia o zasiłki ulegają przedawnieniu, a podstawowy termin wynosi 6 miesięcy od ostatniego dnia okresu, za który świadczenie przysługuje. Szczególne zasady stosuje się, jeżeli wcześniejsze zgłoszenie roszczenia było niemożliwe z przyczyn niezależnych od ubezpieczonego.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują różnicę między przejęciem urlopu macierzyńskiego a własnym prawem ojca do urlopu rodzicielskiego.

Najczęstsze błędy

• Mylenie urlopu macierzyńskiego z rodzicielskim. Wymóg wykorzystania przez matkę co najmniej 14 tygodni dotyczy standardowego przekazania pozostałej części urlopu macierzyńskiego, a nie własnego prawa ojca do urlopu rodzicielskiego.
• Założenie, że 9 tygodni ojca może wykorzystać matka. Nieprzenoszalna część przysługuje indywidualnie każdemu rodzicowi i niewykorzystane 9 tygodni nie przechodzi na drugiego rodzica.
• Przyjęcie, że ojciec dostanie tyle samo co matka. Podstawa wymiaru świadczenia ojca jest ustalana na podstawie jego własnego wynagrodzenia lub podstaw składek.
• Brak sprawdzenia ubezpieczenia chorobowego przy zleceniu lub działalności. Sam fakt wykonywania umowy albo prowadzenia firmy nie zawsze oznacza objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym.
• Zbyt późne złożenie wniosku do pracodawcy. Przy przejęciu części urlopu macierzyńskiego ojciec-pracownik powinien zachować termin co najmniej 14 dni, a przy urlopie rodzicielskim co najmniej 21 dni.
• Brak ponownego zgłoszenia do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego po zasiłku. Problem może dotyczyć przedsiębiorców i zleceniobiorców, dla których chorobowe jest dobrowolne.
• Stosowanie zasad ZUS do KRUS. W systemie rolniczym obowiązuje odrębna konstrukcja świadczenia i odrębne formularze.

FAQ

Czy ojciec może przejąć urlop macierzyński po 14 tygodniach?

Tak. W standardowej sytuacji matka po wykorzystaniu co najmniej 14 tygodni urlopu macierzyńskiego po porodzie może zrezygnować z pozostałej części i wrócić do pracy, jeżeli pozostałą część przejmie pracownik – ojciec wychowujący dziecko albo osobistą opiekę przejmie ubezpieczony ojciec spełniający warunki przewidziane dla osoby niebędącej pracownikiem.

Czy ojciec musi czekać 14 tygodni, aby skorzystać z urlopu rodzicielskiego?

Nie. Reguła 14 tygodni dotyczy standardowego przejęcia pozostałej części urlopu macierzyńskiego. Urlop rodzicielski jest odrębnym uprawnieniem i ojciec może z niego korzystać także w czasie, gdy matka przebywa na urlopie macierzyńskim, z uwzględnieniem zasad dotyczących łącznego wymiaru urlopu rodzicielskiego.

Czy ojciec ma własne 9 tygodni urlopu rodzicielskiego?

Tak. Każdy z rodziców ma wyłączne prawo do 9 tygodni urlopu rodzicielskiego. Tego prawa nie można przenieść na drugiego rodzica. Za 9 tygodni należących do ojca zasiłek macierzyński wynosi 70% jego podstawy wymiaru.

Czy ojciec może dostać rodzicielski, gdy matka nie pracuje?

Tak, jeżeli sam spełnia warunki do skorzystania z urlopu lub zasiłku za okres rodzicielski. Od 26 kwietnia 2023 r. prawo ojca do urlopu rodzicielskiego nie zależy od pozostawania matki w zatrudnieniu lub ubezpieczeniu chorobowym w dniu porodu. Jest to inna sytuacja niż zwykłe przejęcie po matce pozostałej części urlopu macierzyńskiego.

Czy przedsiębiorca lub zleceniobiorca może otrzymać zasiłek macierzyński jako ojciec?

Tak, jeżeli jest objęty odpowiednim ubezpieczeniem chorobowym i spełnia pozostałe warunki. Przy działalności i zleceniu ubezpieczenie chorobowe jest co do zasady dobrowolne. Dla zasiłku macierzyńskiego nie ma okresu wyczekiwania, ale ubezpieczenie musi rzeczywiście istnieć.

Czy drugie dziecko w czasie wychowawczego zmienia prawo do zasiłku?

Może zmienić sytuację rodziców, ponieważ trzeba ponownie ustalić tytuł ubezpieczenia, rodzaj aktualnego urlopu i uprawnienia związane z kolejnym dzieckiem. Szczegółowe przypadki omawia materiał Drugie dziecko w trakcie urlopu wychowawczego.

Czy ojcu w KRUS także przysługuje zasiłek macierzyński?

Tak, ale na innych zasadach niż w ZUS. Ojciec podlegający ubezpieczeniu społecznemu rolników może uzyskać świadczenie między innymi po skróceniu przez matkę okresu pobierania zasiłku po co najmniej 14 tygodniach, a także w niektórych szczególnych sytuacjach. KRUS przewiduje ponadto 9-tygodniowy okres świadczenia dla ojca jako kontynuację świadczenia matki.

Ile czasu jest na odwołanie od decyzji ZUS?

Co do zasady miesiąc od dnia doręczenia decyzji. Odwołanie wnosi się do właściwego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych za pośrednictwem oddziału ZUS, który wydał decyzję.

Podsumowanie

Ojciec może korzystać z uprawnień związanych z narodzinami dziecka na kilka różnych sposobów. Po co najmniej 14 tygodniach wykorzystanych przez matkę może w odpowiednich warunkach przejąć pozostałą część okresu macierzyńskiego. Niezależnie od tego ma własne prawo do urlopu rodzicielskiego, w tym do nieprzenoszalnych 9 tygodni.

Przed złożeniem wniosku trzeba ustalić przede wszystkim rodzaj uprawnienia, tytuł ubezpieczeniowy ojca, sposób ubezpieczenia matki, terminy korzystania ze świadczeń oraz właściwego płatnika. Przy działalności gospodarczej, zleceniu, kilku tytułach ubezpieczenia albo KRUS szczegóły mogą istotnie zmienić prawo do świadczenia i jego wysokość.

Źródła

• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, w szczególności art. 180 oraz art. 182^1a–182^1d.
• Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, w szczególności art. 29, 29a, 30a i 31.
• Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, w szczególności art. 35a.
• Zakład Ubezpieczeń Społecznych – aktualne informacje o zasiłku macierzyńskim i dokumentach wymaganych przy przejęciu świadczenia przez ojca.
• Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego – informacje i formularze dotyczące zasiłku macierzyńskiego dla ojca, w tym formularz SR-24B na 2026 r.