Umowa o dzieło na L4 w ciąży

Umowa o dzieło na L4 w ciąży – co zmieniło się od 13 kwietnia 2026 r.?

Główna zasada pozostaje taka sama: osoba przebywająca na zwolnieniu lekarskim nie powinna w tym czasie wykonywać odpłatnej pracy. Od 13 kwietnia 2026 r. ustawodawca doprecyzował jednak wprost, co należy rozumieć przez pracę zarobkową i aktywność niezgodną z celem zwolnienia.

Zgodnie z art. 17 ustawy zasiłkowej ubezpieczony traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia od pracy, jeżeli w okresie orzeczonej niezdolności do pracy wykonuje pracę zarobkową albo podejmuje aktywność niezgodną z celem zwolnienia.

Przepis nie uzależnia pojęcia pracy zarobkowej od tego, czy dana umowa jest tytułem do ubezpieczeń społecznych. Dlatego wykonywanie odpłatnego dzieła może zostać objęte art. 17 również wtedy, gdy sama umowa o dzieło nie stanowi w danej sytuacji odrębnego tytułu do ubezpieczeń.

Ciąża nie tworzy odrębnego wyjątku od tych zasad. To, że niezdolność do pracy przypada w okresie ciąży, nie daje zgody na wykonywanie dodatkowej pracy w czasie e-ZLA.

Co jest pracą zarobkową według nowych przepisów?

Od 13 kwietnia 2026 r. ustawa definiuje pracę zarobkową jako każdą czynność mającą charakter zarobkowy, niezależnie od stosunku prawnego będącego podstawą jej wykonania. Oznacza to, że ocenie podlega przede wszystkim to, co osoba na L4 faktycznie robi, a nie nazwa umowy.

W przypadku umowy o dzieło ryzykowne są w szczególności czynności stanowiące realną realizację zamówienia, takie jak:

• tworzenie dzieła lub jego części,
• wprowadzanie poprawek i zmian,
• analizowanie uwag zamawiającego i przygotowywanie odpowiedzi wymagających pracy merytorycznej,
• konsultacje dotyczące wykonania dzieła,
• przekazywanie kolejnych etapów, jeżeli wymaga to faktycznej pracy, przygotowania plików lub innych czynności wykonawczych.

Nie ma decydującego znaczenia, że praca jest lekka, wykonywana z domu, trwa krótko albo nie wymaga wysiłku fizycznego. Jeżeli jest to rzeczywiste wykonywanie odpłatnego zobowiązania, może spełniać ustawową definicję pracy zarobkowej.

Starsze orzecznictwo Sądu Najwyższego nadal może być pomocne jako tło interpretacyjne. W wyrokach z 5 października 2005 r., I UK 44/05, oraz z 5 kwietnia 2005 r., I UK 370/04, Sąd Najwyższy szeroko ujmował wykonywanie pracy zarobkowej. Po 13 kwietnia 2026 r. punktem wyjścia są jednak przede wszystkim ustawowe definicje zawarte bezpośrednio w art. 17.

Czynności incydentalne – wąski wyjątek, a nie zgoda na wykonywanie dzieła

Nowe przepisy wyłączają z pojęcia pracy zarobkowej czynności incydentalne, których podjęcia w okresie zwolnienia wymagają istotne okoliczności. Ustawa zastrzega przy tym, że istotną okolicznością nie może być polecenie pracodawcy.

Ten wyjątek należy rozumieć wąsko. Nie pozwala on planowo wykonywać części dzieła, nadrabiać zaległości, odpowiadać regularnie klientowi ani realizować umowy po trochu w okresie L4. Sam krótki czas czynności, wygoda pracy z domu czy zbliżający się termin umowny nie przesądzają jeszcze, że mamy do czynienia z czynnością incydentalną wymaganą przez istotne okoliczności.

Zapłata w czasie L4 za dzieło wykonane wcześniej

Trzeba wyraźnie odróżnić wykonywanie pracy w okresie zwolnienia od otrzymania w tym okresie wynagrodzenia za dzieło, które zostało faktycznie wykonane wcześniej. Sama data przelewu nie przesądza o tym, że podczas L4 była wykonywana praca zarobkowa.

Jeżeli dzieło powstało i zostało przekazane przed początkiem zwolnienia, a w czasie L4 zamawiający jedynie wypłaca wcześniej należne wynagrodzenie, sytuacja jest zasadniczo inna niż wtedy, gdy osoba na zwolnieniu nadal tworzy, poprawia lub konsultuje rezultat.

W razie sporu warto móc wykazać datę wykonania i przekazania dzieła. Pomocne mogą być protokoły odbioru, korespondencja, historia wysyłki, metadane plików i inne dokumenty potwierdzające, że zasadnicze czynności wykonawcze zakończyły się przed L4.

Druga przesłanka: aktywność niezgodna z celem zwolnienia

Niezależnie od pracy zarobkowej ZUS może oceniać drugą przesłankę z art. 17. Od 13 kwietnia 2026 r. aktywnością niezgodną z celem zwolnienia są działania utrudniające lub wydłużające proces leczenia albo rekonwalescencję.

Ustawa wyłącza z tej kategorii zwykłe czynności dnia codziennego oraz czynności incydentalne, których podjęcia wymagają istotne okoliczności. Nie oznacza to jednak dowolności. Ocena zależy od rodzaju niezdolności do pracy, zaleceń medycznych i rzeczywistego wpływu konkretnej aktywności na leczenie lub powrót do sprawności.

Przy L4 w ciąży znaczenie mogą mieć zwłaszcza zalecenia dotyczące odpoczynku, ograniczenia stresu, pracy przy komputerze, wysiłku fizycznego czy innych aktywności. Oznaczenie, że chory może chodzić, nie jest równoznaczne z możliwością wykonywania pracy zarobkowej.

Dlaczego zgoda pracodawcy lub zamawiającego nie wystarcza?

Zgoda pracodawcy z etatu albo akceptacja zamawiającego dzieło nie uchylają art. 17 ustawy zasiłkowej. O prawie do zasiłku decydują przepisy i ustalone fakty, a nie prywatne uzgodnienie stron.

Jeżeli w okresie L4 powstają efekty pracy, wysyłane są nowe wersje plików, nanoszone są poprawki albo odbywają się merytoryczne konsultacje związane z wykonaniem dzieła, takie okoliczności mogą wskazywać na faktyczne wykonywanie pracy zarobkowej.

Kontrola ZUS – jakie dowody i czynności mają znaczenie?

Kontrola prawidłowości wykorzystywania zwolnienia może dotyczyć zarówno wykonywania pracy zarobkowej, jak i podejmowania aktywności niezgodnej z celem zwolnienia. Ustawa określa obecnie zasady kontroli, w tym uprawnienia ZUS i płatników składek w przypadkach przewidzianych przepisami.

Przy umowie o dzieło znaczenie mogą mieć nie tylko zeznania czy sam dokument umowy, ale także daty utworzenia i modyfikacji plików, korespondencja z zamawiającym, potwierdzenia wysyłki, protokół odbioru, rozliczenia oraz dokumentacja medyczna.

Jeżeli w wyniku kontroli sporządzono protokół, osoba kontrolowana ma prawo w terminie 7 dni od jego otrzymania albo od otrzymania aneksu złożyć zastrzeżenia do ustaleń i wskazać dowody. Formalna kontrola samego zaświadczenia lekarskiego jest odrębnym zagadnieniem od oceny tego, jak zwolnienie było wykorzystywane.

Utrata zasiłku, zwrot świadczenia i odwołanie od decyzji ZUS

Jeżeli zostanie stwierdzone wykonywanie pracy zarobkowej albo podejmowanie aktywności niezgodnej z celem zwolnienia, art. 17 przewiduje utratę prawa do zasiłku chorobowego za cały okres danego zwolnienia od pracy.

Jeżeli świadczenie zostało już wypłacone, ZUS może rozstrzygnąć także o jego zwrocie na zasadach dotyczących nienależnie pobranych świadczeń. Zakres obowiązku zwrotu i ewentualnych należności ubocznych powinien wynikać z konkretnej decyzji oraz podstawy prawnej wskazanej przez ZUS.

Od decyzji ZUS przysługuje odwołanie do właściwego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. Co do zasady wnosi się je za pośrednictwem ZUS w terminie miesiąca od doręczenia decyzji. W odwołaniu warto odnieść się do konkretnych ustaleń ZUS i przedstawić dowody pokazujące, kiedy dzieło zostało wykonane oraz jakie czynności rzeczywiście podejmowano w okresie L4.

W sprawie dotyczącej umowy o dzieło szczególnie ważne mogą być: sama umowa, aneksy, protokół odbioru, korespondencja, wersje i metadane plików, historia wysyłki, dokumenty rozliczeniowe oraz dokumentacja medyczna odnosząca się do zaleceń na czas zwolnienia.

Co zrobić, gdy termin oddania dzieła przypada na czas L4?

Jeżeli termin wykonania lub przekazania dzieła wypada w okresie zwolnienia, najbezpieczniej najpierw ustalić, czy dzieło zostało już rzeczywiście wykonane, a dopiero potem zdecydować o dalszych krokach.

• Jeżeli praca nie została zakończona przed L4, rozważ pisemne przesunięcie terminu zamiast dalszego wykonywania dzieła podczas zwolnienia.
• Jeżeli dzieło wykonano wcześniej, zachowaj dowody daty wykonania, przekazania i odbioru.
• Nie traktuj ustawowego wyjątku dla czynności incydentalnych jako zgody na regularne poprawki, konsultacje lub kolejne etapy realizacji.
• Jeżeli ZUS wszczął kontrolę lub wydał decyzję, zabezpiecz dokumenty i pilnuj terminów do zastrzeżeń oraz odwołania.

FAQ

Czy sam przelew wynagrodzenia podczas L4 oznacza pracę zarobkową?

Nie. Sama wypłata pieniędzy za dzieło wykonane wcześniej nie przesądza o wykonywaniu pracy w okresie zwolnienia. ZUS może jednak badać, czy podczas L4 rzeczywiście nie wykonywano już poprawek, konsultacji ani innych czynności związanych z dziełem.

Czy na L4 w ciąży można zdalnie wykonywać umowę o dzieło?

Praca z domu nadal może być pracą zarobkową. Jeżeli w czasie zwolnienia tworzysz dzieło, poprawiasz je, konsultujesz lub wykonujesz inne odpłatne czynności, miejsce ich wykonywania nie usuwa ryzyka z art. 17.

Czy jednorazowa czynność zawsze powoduje utratę zasiłku?

Nie zawsze. Ustawa wyłącza czynności incydentalne, których podjęcia wymagają istotne okoliczności. Jest to jednak wąski wyjątek oceniany na tle konkretnej sytuacji, a nie ogólna zgoda na wykonanie części pracy podczas L4.

Czy zgoda pracodawcy albo zamawiającego chroni przed decyzją ZUS?

Nie. Zgoda drugiej strony umowy nie zmienia ustawowych przesłanek utraty prawa do zasiłku. Znaczenie ma to, jakie czynności faktycznie wykonano w okresie zwolnienia.

Co zrobić po otrzymaniu decyzji ZUS o utracie lub zwrocie zasiłku?

Trzeba sprawdzić pouczenie, termin i uzasadnienie decyzji, a następnie zebrać dowody dotyczące dat wykonania dzieła i przebiegu zwolnienia. Co do zasady odwołanie wnosi się za pośrednictwem ZUS do właściwego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych w terminie miesiąca od doręczenia decyzji.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 854 – tekst ustawy.
2. Ustawa z dnia 18 grudnia 2025 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. 2026 poz. 26 – tekst nowelizacji.
3. Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 kwietnia 2026 r. w sprawie wzoru upoważnienia do przeprowadzenia kontroli prawidłowości wykorzystywania zwolnień od pracy i wzoru protokołu tej kontroli, Dz.U. 2026 poz. 503 – tekst rozporządzenia.
4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 października 2005 r., I UK 44/05; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia 2005 r., I UK 370/04.