Czy za sezonową działalność w 1987 r. płacono ZUS?

Dawne przepisy o ubezpieczeniu właściciela działalności

Opisanej sprawy nie można oceniać według dzisiejszych zasad opłacania składek przez przedsiębiorców. Dla działalności prowadzonej w 1987 r. decydujące znaczenie mają przepisy obowiązujące w tamtym czasie, w ich ówczesnym brzmieniu, oraz dokumenty zachowane w ZUS albo innych archiwach.

Podstawą była ustawa z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników i niektórych innych osób prowadzących działalność zarobkową na własny rachunek oraz ich rodzin. Dz.U. z 1983 r. Nr 31, poz. 147 nie jest ustawą z 1983 r., lecz obwieszczeniem Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 5 maja 1983 r., którym ogłoszono jednolity tekst tej ustawy.

Ustawa określała kategorie osób objętych ubezpieczeniem, w tym osoby prowadzące wskazane w niej rodzaje działalności na własny rachunek. Dlatego w konkretnej sprawie trzeba najpierw ustalić, jaki był formalny status prowadzonej w 1987 r. działalności i czy dana osoba należała do kręgu osób objętych ustawą.

Jednocześnie art. 2 przewidywał wyłączenia. Jedno z nich obejmowało osoby, które zamierzały prowadzić działalność przez okres krótszy niż 6 miesięcy, chyba że wskutek jej kontynuowania okres prowadzenia działalności osiągnął 6 miesięcy. Z tego względu przy działalności sezonowej istotny był zarówno zamiar istniejący przy jej rozpoczynaniu, jak i rzeczywisty czas prowadzenia działalności.

Działalność krótsza niż 6 miesięcy

Jeżeli mąż prowadził sprzedaż owoców i warzyw tylko przez 4 miesiące, od początku planował działalność jedynie na ten sezon i następnie jej nie kontynuował, mogło mieć zastosowanie wyłączenie z obowiązkowego ubezpieczenia właściciela przewidziane w ówczesnych przepisach.

Nie chodzi jednak wyłącznie o samą liczbę miesięcy. W razie sporu znaczenie mogą mieć również takie okoliczności jak:

• na jakiej podstawie i w jakiej formie działalność była prowadzona,
• czy dokumenty z chwili jej rozpoczęcia wskazują, że miała trwać tylko przez sezon,
• kiedy faktycznie rozpoczęto i zakończono działalność,
• czy po sezonie ta sama działalność była kontynuowana,
• czy mąż miał równocześnie inny tytuł do ubezpieczenia lub zaopatrzenia emerytalnego, ponieważ również takie okoliczności przewidywały ówczesne przepisy.

Przy czteromiesięcznym okresie działalności mocnym argumentem jest więc jej rzeczywiście krótkotrwały charakter, ale ostateczna ocena powinna uwzględniać dokumenty i dokładny status prawny działalności w 1987 r. Nie należy przenosić na tę sprawę obecnych reguł dotyczących przedsiębiorców.

Składki za pracownika a składki za właściciela

Zatrudnienie pracownika to odrębna kwestia. Nawet jeśli właściciel nie podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu za siebie, zatrudniony pracownik mógł podlegać ubezpieczeniu z tytułu zatrudnienia. Składki związane z zatrudnieniem pracownika należało więc rozpatrywać niezależnie od sytuacji ubezpieczeniowej właściciela.

Dlatego twierdzenie ZUS, że mąż płacił składki tylko za pracownika, nie jest samo w sobie sprzeczne z tym, że zachowały się dowody wpłat należności do ZUS. Po wielu latach trzeba ustalić, czego konkretne wpłaty dotyczyły i jak zostały rozliczone w dokumentacji ubezpieczeniowej.

Dowód wpłaty potwierdza przede wszystkim przekazanie określonej kwoty. Nie zawsze wynika z niego natomiast:

• za kogo składka została zapłacona,
• za jaki okres została rozliczona,
• z jakiego tytułu ubezpieczenia dokonano wpłaty,
• czy właściciel był objęty ubezpieczeniem,
• czy kwotę rozliczono wyłącznie za pracownika, czy także za właściciela.

Jakie dokumenty warto uzyskać z ZUS?

W sprawach z lat 80. kluczowa jest dokumentacja archiwalna. Jeżeli ZUS odmawia uwzględnienia okresu albo twierdzi, że wpłaty dotyczyły wyłącznie pracownika, warto wystąpić pisemnie o przedstawienie podstawy faktycznej i prawnej takiego stanowiska oraz o sprawdzenie zachowanej dokumentacji.

We wniosku do ZUS warto zażądać w szczególności:

• informacji, czy mąż figuruje w archiwalnej dokumentacji jako osoba objęta ubezpieczeniem z tytułu prowadzenia działalności w 1987 r.,
• kopii albo odpisu zachowanych dokumentów zgłoszeniowych i ubezpieczeniowych,
• informacji o sposobie rozliczenia wpłat dokonanych w okresie prowadzenia działalności,
• wskazania, czy należności przypisano do pracownika, właściciela, czy do obu osób,
• udostępnienia zachowanych kartotek, kont lub innych zapisów ewidencyjnych dotyczących płatnika i ubezpieczonych,
• pisemnego wyjaśnienia, dlaczego ZUS uznaje albo nie uznaje tego okresu za okres ubezpieczenia właściciela.

Do wniosku warto dołączyć kopie posiadanych dowodów wpłat, książeczki lub inne dokumenty składkowe, dokumenty dotyczące rozpoczęcia i zakończenia działalności, dokumentację zatrudnienia pracownika, dane punktu handlowego oraz zachowane pisma z urzędów, zrzeszeń, cechu, administracji targowiska lub innych ówczesnych instytucji.

Czy można żądać zaliczenia tego okresu do emerytury?

Można wystąpić do ZUS o ocenę, czy okres prowadzenia działalności w 1987 r. powinien zostać uwzględniony przy ustalaniu uprawnień emerytalnych. Trzeba jednak odróżnić samo prowadzenie działalności od podlegania w tym okresie ubezpieczeniu.

Jeżeli mąż nie podlegał ubezpieczeniu za siebie z powodu wyłączenia przewidzianego dla działalności planowanej na okres krótszy niż 6 miesięcy, sam fakt prowadzenia działalności przez 4 miesiące nie tworzy automatycznie okresu ubezpieczenia właściciela.

Jeżeli natomiast zachowane dokumenty wskazują, że mąż był objęty ubezpieczeniem albo że należności zostały rozliczone także na jego rzecz, należy żądać od ZUS wyjaśnienia, dlaczego okres ten nie został uwzględniony. Szczególnie ważne są wówczas archiwalne dokumenty dotyczące zgłoszenia i sposobu zaksięgowania należności, a nie tylko ogólne potwierdzenia wpłat.

Jeżeli ZUS wyda w tej sprawie decyzję, odwołanie wnosi się co do zasady w terminie miesiąca od dnia doręczenia decyzji, za pośrednictwem jednostki ZUS, która ją wydała, do właściwego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. Właściwy sąd i sposób wniesienia odwołania powinny być wskazane w pouczeniu decyzji.

Co wynika z opisanej sytuacji?

W przedstawionym stanie faktycznym jest możliwe, że w 1987 r. właściciel sezonowej działalności prowadzonej przez 4 miesiące nie podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu za siebie. Taki wniosek jest uzasadniony, jeżeli od początku zamierzał prowadzić działalność krócej niż 6 miesięcy, rzeczywisty okres jej prowadzenia nie osiągnął 6 miesięcy i spełnione były pozostałe przesłanki wynikające z przepisów obowiązujących wówczas dla danego rodzaju działalności.

Nie oznacza to jednak, że należy poprzestać na ustnej informacji z ZUS. Jeżeli zachowały się dowody wpłat lub inne dokumenty, warto zażądać pisemnego ustalenia, czego wpłaty dotyczyły oraz na czyją rzecz zostały rozliczone. Dopiero zestawienie tych danych z historycznymi przepisami pozwala ocenić, czy należności dotyczyły wyłącznie zatrudnionego pracownika, czy również właściciela.

FAQ

Czy czteromiesięczna działalność w 1987 r. zawsze oznaczała brak składek właściciela?

Nie. Trzeba najpierw ustalić, czy osoba i prowadzony przez nią rodzaj działalności podlegały ustawie z 18 grudnia 1976 r., a następnie zbadać przesłanki wyłączenia. W odniesieniu do działalności krótkotrwałej znaczenie miał zamiar prowadzenia jej krócej niż 6 miesięcy oraz to, czy wskutek kontynuowania działalności okres jej prowadzenia osiągnął 6 miesięcy.

Czy zatrudnienie pracownika powodowało obowiązek składek za właściciela?

Samo zatrudnienie pracownika nie przesądzało automatycznie o podleganiu ubezpieczeniu przez właściciela. Obowiązki dotyczące pracownika i status ubezpieczeniowy osoby prowadzącej działalność trzeba oceniać odrębnie.

Czy dowód wpłaty do ZUS wystarczy, aby udowodnić składki właściciela?

Dowód wpłaty jest ważnym dowodem, ale może nie wystarczyć, jeżeli nie wskazuje, za kogo i z jakiego tytułu należność została opłacona. Dlatego trzeba sprawdzić dokumentację zgłoszeniową i rozliczeniową oraz sposób zaksięgowania wpłaty.

Co zrobić, gdy ZUS twierdzi, że składki były tylko za pracownika?

Warto wystąpić na piśmie o sprawdzenie dokumentacji archiwalnej i wyjaśnienie sposobu rozliczenia wpłat. Do wniosku należy dołączyć zachowane dowody wpłat, książeczki składkowe i inne dokumenty dotyczące działalności oraz zatrudnienia.

Czy można odwołać się od decyzji ZUS?

Tak. Od decyzji ZUS w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych odwołanie wnosi się co do zasady w ciągu miesiąca od jej doręczenia, za pośrednictwem ZUS do właściwego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. Jeżeli zainteresowany otrzymał jedynie informację lub wyjaśnienie, a potrzebuje formalnego rozstrzygnięcia swojej sytuacji, należy ustalić, w jakim trybie wystąpić o wydanie decyzji.

Podsumowanie

W 1987 r. sytuację osoby prowadzącej sezonową działalność należało oceniać na podstawie historycznych przepisów, w szczególności ustawy z 18 grudnia 1976 r. w brzmieniu obowiązującym w tym okresie. Osoba zamierzająca prowadzić działalność krócej niż 6 miesięcy mogła korzystać z przewidzianego w ustawie wyłączenia, jeżeli wskutek kontynuowania działalności okres jej prowadzenia nie osiągnął 6 miesięcy.

Jednocześnie obowiązki dotyczące zatrudnionego pracownika były odrębne. Dlatego dla rozstrzygnięcia sprawy najważniejsze są nie tylko zachowane dowody wpłat, lecz także archiwalne dokumenty zgłoszeniowe i rozliczeniowe oraz ustalenie, za kogo należności zostały faktycznie rozliczone.