Czy w latach 80. właściciel działalności musiał płacić ZUS za siebie?

Dawne przepisy o ubezpieczeniach

Sytuacja, którą Pani opisuje, wymaga analizy przepisów obowiązujących w 1987 roku, czyli jeszcze w okresie PRL-u, zanim powstała współczesna forma ZUS-u i obecny system ubezpieczeń społecznych. Odpowiedź wymaga odwołania się do stanu prawnego sprzed reformy z 1999 roku i jeszcze sprzed przekształceń w systemie ubezpieczeniowym z lat 1988–1990.

W 1987 roku podstawą prawną regulującą obowiązki ubezpieczeniowe osób prowadzących działalność zarobkową na własny rachunek była ustawa z dnia 19 grudnia 1983 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników i niektórych innych osób prowadzących działalność zarobkową na własny rachunek oraz ich rodzin (Dz.U. z 1983 r. Nr 31, poz. 147). Zgodnie z art. 2 ustawy „obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu podlegali rzemieślnicy i inne osoby prowadzące działalność zarobkową na własny rachunek, z wyjątkiem osób, które: (1) zamierzały prowadzić działalność przez okres krótszy niż sześć miesięcy (chyba że kontynuacja działalności doprowadziła do przekroczenia tego okresu), (2) były równocześnie pracownikami zatrudnionymi w co najmniej połowie etatu albo podlegały odrębnym przepisom w zakresie zaopatrzenia emerytalnego lub ubezpieczenia społecznego, lub (3) miały ustalone prawo do emerytury lub renty i nie zgłosiły wniosku o objęcie ubezpieczeniem”.

Krótkie prowadzenie działalności

Ustawa nie uzależniała objęcia ubezpieczeniem od tego, czy działalność stanowiła stałe źródło utrzymania, lecz wprost wskazywała, że osoby, które zamierzały prowadzić działalność przez okres krótszy niż sześć miesięcy i faktycznie tego okresu nie przekroczyły, nie podlegały ubezpieczeniu społecznemu.

W przedstawionym stanie faktycznym działalność gospodarcza była prowadzona przez okres czterech miesięcy, co – przy braku kontynuacji – kwalifikuje ją jako działalność krótkotrwałą w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z 1983 r. Jeżeli pierwotnym zamiarem Pani męża było prowadzenie działalności przez okres nieprzekraczający sześciu miesięcy i okres ten nie został faktycznie przekroczony, to zgodnie z ustawą nie podlegał on obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu. W tym przypadku przesłanki ustawowe wyłączające obowiązek ubezpieczenia zostały spełnione.

Należy jednak podkreślić, że ocena ZUS-u mogła być oparta na przyjęciu, iż działalność ta miała charakter powtarzalny lub była źródłem stałego dochodu, co jednak – przy czteromiesięcznym okresie prowadzenia i braku kontynuacji – nie znajduje oparcia w faktach. Dodatkowo w 1987 r. osoby prowadzące działalność gospodarczą nie były automatycznie objęte obowiązkiem ubezpieczenia społecznego w taki sposób, jak to ma miejsce współcześnie. Istniały bowiem szczególne przepisy wykonawcze, które uzależniały obowiązek ubezpieczenia właściciela od charakteru działalności oraz jej formy organizacyjnej.

Ubezpieczenie dla pracowników w latach 80.

Zgodnie z ówczesnymi wytycznymi ZUS-u ubezpieczeniu społecznemu podlegali obowiązkowo pracownicy zatrudnieni przez osoby fizyczne prowadzące działalność, natomiast właściciele (osoby fizyczne) podlegali ubezpieczeniu na zasadach dobrowolnych, chyba że prowadzili działalność w ramach zakładu rzemieślniczego wpisanego do cechu lub byli członkami spółdzielni pracy. W praktyce:

• jeśli ktoś prowadził indywidualną działalność gospodarczą niebędącą zakładem rzemieślniczym, to nie podlegał obowiązkowo ubezpieczeniu społecznemu,
• składki były obowiązkowe tylko za pracowników,
• właściciel mógł dobrowolnie opłacać składki na własne ubezpieczenie (w tym emerytalne i rentowe), ale nie był do tego zobowiązany przepisami.

W tamtych latach często wszystkie składki (na pracownika i ewentualnie właściciela) wpłacano jednym przelewem – np. gotówką na blankiecie w kasie ZUS-u lub przelewem bankowym. Nie oznacza to jednak, że wszystkie składki dotyczyły właściciela – bez osobnego zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego taka wpłata nie była traktowana jako składka na jego rzecz.

Dokumentacja po latach

Z załączonych dowodów wpłat –  mogą one potwierdzać, że jakieś składki były płacone, ale nie przesądzają, czy i na czyją rzecz ZUS je zaksięgował. Konieczne byłoby ustalenie: czy mąż złożył wniosek o objęcie ubezpieczeniem społecznym, czy był zarejestrowany w ZUS-ie jako ubezpieczony, czy figuruje w rejestrach ZUS-u z tamtego okresu jako osoba podlegająca ubezpieczeniu.

Można wystąpić do ZUS-u z pisemnym wnioskiem o udostępnienie dokumentacji archiwalnej dotyczącej działalności męża w 1987 r., w tym: potwierdzenia zgłoszenia do ubezpieczeń, potwierdzenia wpływu składek i ich zaksięgowania (dla właściciela, nie pracownika), ewentualnego konta ubezpieczonego.

Warto dołączyć: dowody wpłat (kopie), informacje o działalności (adres, okres, forma). Jeżeli z dokumentów wynika, że składki mogły być odprowadzane również za właściciela, można wystąpić o uznanie tego okresu jako okresu ubezpieczenia, np. na potrzeby emerytury. Można też złożyć wniosek do ZUS-u o formalne stanowisko, czy mąż był objęty ubezpieczeniem społecznym w tamtym czasie jako właściciel.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.