Wyrównanie emerytury po przeliczeniu przez ZUS

Kiedy ZUS przelicza emeryturę od miesiąca wniosku

Postępowanie w sprawach emerytur i rent wszczyna się zasadniczo na wniosek zainteresowanego. Wynika to z art. 116 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Oznacza to, że ZUS nie ma ogólnego obowiązku samodzielnego wyszukiwania wszystkich sytuacji, w których emeryt mógłby skorzystać z ponownego ustalenia wysokości świadczenia.

Ogólną zasadę dotyczącą początku wypłaty określa art. 129 ust. 1 ustawy emerytalnej: świadczenia wypłaca się od dnia powstania prawa, jednak nie wcześniej niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek lub wydano decyzję z urzędu. Przy ponownym ustaleniu prawa do świadczenia albo jego wysokości zastosowanie ma również art. 133 ust. 1 pkt 1, zgodnie z którym przyznane lub podwyższone świadczenie wypłaca się zasadniczo nie wcześniej niż od miesiąca zgłoszenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy albo wydania decyzji z urzędu.

Jeżeli emeryt po przyznaniu emerytury prowadził działalność gospodarczą, pracował albo podlegał ubezpieczeniom i na jego koncie zostały zapisane dalsze składki, może wystąpić o ponowne obliczenie świadczenia, jeżeli przepisy dotyczące jego emerytury dają taką możliwość. Sam fakt, że określone okresy lub składki dotyczą wcześniejszych lat, nie oznacza jednak automatycznie, że podwyższona emerytura zostanie wypłacona za cały ten okres.

Samo to, że emeryt przez wiele lat nie wiedział o możliwości przeliczenia świadczenia, zwykle nie wystarcza do uzyskania wyrównania za wcześniejsze lata. Trzeba ustalić konkretną podstawę prawną wcześniejszej wypłaty, np. błąd organu, wcześniejszy wniosek, nieuwzględnienie dokumentów znajdujących się w aktach albo szczególną regulację odnoszącą się do danego okresu.

Wyrównanie emerytury za wcześniejsze lata

Najważniejszą różnicą jest to, czy podwyższenie emerytury wynika wyłącznie z nowego wniosku świadczeniobiorcy, czy wcześniejsza wypłata niższego świadczenia była następstwem błędu ZUS lub organu odwoławczego. Jeżeli emeryt dopiero teraz przedstawia nowe dokumenty albo po raz pierwszy zgłasza żądanie przeliczenia, zasadą pozostaje wypłata podwyższonego świadczenia od miesiąca właściwego wniosku.

Inaczej może być wtedy, gdy organ już wcześniej dysponował materiałem pozwalającym prawidłowo ustalić świadczenie, ale go nie uwzględnił, nieprawidłowo zastosował przepisy albo z innej przyczyny będącej błędem organu przyznał świadczenie w zaniżonej wysokości. Art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy emerytalnej przewiduje wtedy wypłatę świadczenia za okres 3 lat poprzedzających bezpośrednio miesiąc, w którym zgłoszono wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy lub wydano decyzję z urzędu.

Nie oznacza to automatycznego wyrównania za dowolne trzy lata. Najpierw trzeba wykazać, że odmowa świadczenia albo ustalenie go w niższej wysokości rzeczywiście było następstwem błędu organu rentowego lub odwoławczego. Znaczenie mają treść wcześniejszych wniosków, dokumentacja znajdująca się w aktach oraz podstawy poprzednich decyzji.

W praktyce należy więc przeanalizować akta emerytalne: pierwotną decyzję, późniejsze decyzje przeliczeniowe, złożone wnioski, dokumenty dotyczące zatrudnienia i składek oraz dane, którymi ZUS dysponował w chwili wydawania wcześniejszych rozstrzygnięć. Dopiero na tej podstawie można ocenić, czy sprawa dotyczy zwykłego przeliczenia od miesiąca nowego wniosku, czy zaniżenia świadczenia wskutek błędu organu.

Czy brak informacji w ZUS daje prawo do wyrównania

Sam brak ogólnej informacji udzielonej przez pracownika ZUS nie przesądza jeszcze o istnieniu błędu organu, który pozwalałby wypłacić wyrównanie za wcześniejsze lata. Trzeba ustalić, jaki obowiązek ciążył na ZUS w konkretnej sprawie i jakie informacje oraz dokumenty znajdowały się w aktach w chwili wydawania decyzji.

Warto odróżnić dwie sytuacje. Pierwsza to brak wiedzy emeryta o możliwości złożenia dodatkowego wniosku. Druga to przypadek, w którym ZUS miał dane potrzebne do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, lecz mimo to ustalił świadczenie nieprawidłowo. To właśnie w tej drugiej sytuacji może powstać podstawa do zastosowania art. 133 ust. 1 pkt 2.

Historyczne ERO i przepisy covidowe

Oświadczenie ERO było elementem szczególnej regulacji covidowej przewidzianej w art. 31zy⁹ ustawy dotyczącej przeciwdziałania COVID-19. Mechanizm pozwalał, przy spełnieniu określonych warunków, potraktować wniosek o przyznanie, ponowne ustalenie wysokości albo podjęcie wypłaty świadczenia tak, jakby został złożony w dniu spełnienia warunków, jednak nie wcześniej niż 1 marca 2020 r.

Regulacja ta ma obecnie charakter historyczny. ZUS wprost oznacza swoją informację dotyczącą tego rozwiązania jako archiwalną i wskazuje, że dotyczyła wniosków złożonych do 31 lipca 2023 r. Data ta wynikała z zasady, zgodnie z którą odpowiedni wniosek należało zgłosić nie później niż w ciągu 30 dni po ustaniu stanu zagrożenia epidemicznego związanego z COVID-19.

W 2026 r. nie można złożyć nowego wniosku o przeliczenie emerytury i uzyskać jego cofnięcia do okresu epidemicznego tylko przez dołączenie formularza ERO. Nie jest to już bieżąca alternatywa dla zwykłego wniosku o ponowne ustalenie wysokości świadczenia.

ERO może natomiast nadal mieć znaczenie przy analizie dawnej sprawy. Jeżeli badana jest decyzja dotycząca wniosku złożonego w czasie obowiązywania szczególnych regulacji lub najpóźniej do 31 lipca 2023 r., trzeba sprawdzić datę wniosku, treść oświadczenia ERO oraz to, czy ZUS prawidłowo zastosował obowiązujące wtedy przepisy. Jest to ocena historycznego postępowania, a nie możliwość uruchomienia tego mechanizmu nowym wnioskiem składanym obecnie.

Co zrobić po otrzymaniu decyzji ZUS

Po otrzymaniu decyzji trzeba sprawdzić przede wszystkim: od jakiej daty ZUS ponownie ustalił wysokość emerytury, czy przyznał wyrównanie oraz jakie uzasadnienie i pouczenie zawiera decyzja. Jeżeli organ pominął okres wcześniejszy, a świadczeniobiorca uważa, że spełnione są przesłanki z art. 133 ust. 1 pkt 2, powinien ocenić zasadność odwołania.

W sprawie dotyczącej emerytury odwołanie od decyzji ZUS wnosi się do właściwego sądu okręgowego – sądu pracy i ubezpieczeń społecznych – za pośrednictwem jednostki ZUS, która wydała decyzję. Termin co do zasady wynosi miesiąc od dnia doręczenia decyzji. Dokładny tryb należy każdorazowo sprawdzić w pouczeniu zawartym w otrzymanej decyzji.

W odwołaniu należy jasno wskazać, w jakim zakresie decyzja jest kwestionowana i czego domaga się ubezpieczony, np. ponownego ustalenia wysokości emerytury od wcześniejszej daty oraz wypłaty wyrównania w granicach wynikających z art. 133 ustawy emerytalnej. Jeżeli sprawa dotyczy historycznego wniosku objętego regulacją covidową, można także wskazać, na czym polegało nieprawidłowe zastosowanie obowiązujących wówczas przepisów.

Jeżeli termin na odwołanie od wcześniejszej decyzji już minął, trzeba odrębnie ocenić, czy istnieją podstawy do ponownego ustalenia prawa lub wysokości świadczenia. Złożenie nowego wniosku nie zawsze pozwoli jednak osiągnąć taki sam skutek jak terminowe zakwestionowanie decyzji.

Jak przygotować wniosek lub pismo do ZUS

W piśmie do ZUS warto unikać ogólnego żądania wypłacenia wyrównania za wszystkie lata pobierania emerytury. Lepsze jest wskazanie konkretnej decyzji, okresu oraz podstawy, z której ma wynikać wcześniejsza wypłata. W zależności od sprawy pismo powinno zawierać:

• oznaczenie decyzji lub wcześniejszego wniosku, którego dotyczy sprawa,
• żądanie ponownego ustalenia wysokości emerytury od wskazanej daty,
• żądanie wypłaty wyrównania, jeżeli istnieje ku temu podstawa prawna,
• wyjaśnienie, dlaczego zdaniem ubezpieczonego doszło do błędu organu albo dlaczego powinny zostać uwzględnione określone dane lub dokumenty,
• dowody potwierdzające okoliczności, na które powołuje się świadczeniobiorca.

Jeżeli chodzi o bieżący wniosek o ponowne ustalenie wysokości świadczenia, ZUS wskazuje obecnie formularz ERPO. ERO nie zastępuje tego wniosku i nie jest w 2026 r. narzędziem pozwalającym cofnąć datę nowego przeliczenia do okresu epidemicznego.

Jeżeli sprawa dotyczy działalności gospodarczej prowadzonej przez wiele lat, znaczenie mogą mieć dokumenty i dane potwierdzające okresy podlegania ubezpieczeniom społecznym, podstawy wymiaru składek oraz sposób ich zaewidencjonowania na koncie ubezpieczonego. Zakres potrzebnych dowodów zależy jednak od zasad, według których obliczono konkretną emeryturę.

FAQ

Czy ZUS może wyrównać emeryturę za wszystkie lata pobierania świadczenia?

Nie jest to zasadą. Przy ponownym ustaleniu wysokości świadczenia podstawowym punktem odniesienia jest miesiąc zgłoszenia odpowiedniego wniosku. Jeżeli niższe świadczenie było następstwem błędu organu rentowego lub odwoławczego, art. 133 ust. 1 pkt 2 pozwala na wyrównanie za okres do 3 lat poprzedzających bezpośrednio miesiąc właściwego wniosku lub decyzji wydanej z urzędu.

Czy prowadzenie działalności gospodarczej zawsze podwyższa emeryturę?

Nie. Znaczenie mają zasady, według których ustalono daną emeryturę, okresy podlegania ubezpieczeniom, składki zapisane na koncie ubezpieczonego oraz spełnienie ustawowych warunków ponownego obliczenia świadczenia.

Czy formularz ZUS-ERO nadal można złożyć, aby cofnąć przeliczenie emerytury?

Nie w odniesieniu do nowego wniosku składanego w 2026 r. ZUS wskazuje, że szczególna regulacja dotycząca ERO miała zastosowanie do wniosków złożonych najpóźniej do 31 lipca 2023 r. ERO może być obecnie istotne tylko przy analizie sprawy dotyczącej wniosku objętego tamtym historycznym okresem.

Jaki formularz służy obecnie do ponownego ustalenia wysokości świadczenia?

ZUS wskazuje formularz ERPO jako formularz wykorzystywany przy ubieganiu się o ponowne ustalenie wysokości świadczenia. Zakres żądania i potrzebne dokumenty trzeba dostosować do przyczyny, dla której emerytura ma zostać ponownie obliczona.

Co napisać w odwołaniu od decyzji ZUS?

Należy wskazać zaskarżoną decyzję, określić, w jakim zakresie się ją kwestionuje i czego się żąda. W sprawie o wyrównanie trzeba wyjaśnić, dlaczego wcześniejsze ustalenie niższego świadczenia miało być następstwem błędu organu oraz wskazać dokumenty lub wcześniejsze czynności ZUS, które to potwierdzają.

Czy samo niepouczenie przez pracownika ZUS wystarczy do uzyskania wyrównania?

Nie musi wystarczyć. Znacznie większe znaczenie ma ustalenie, czy przy wydawaniu wcześniejszej decyzji ZUS dysponował informacjami potrzebnymi do prawidłowego ustalenia świadczenia i mimo to rozstrzygnął sprawę błędnie.

Podsumowanie

Przeliczenie emerytury po wielu latach pobierania świadczenia nie oznacza automatycznie prawa do wyrównania za cały wcześniejszy okres. Przy ponownym ustaleniu świadczenia zasadą jest wypłata od miesiąca właściwego wniosku. Odrębny mechanizm z art. 133 ustawy emerytalnej pozwala sięgnąć do 3 lat wstecz, jeżeli odmowa albo wypłata niższego świadczenia była następstwem błędu organu rentowego lub odwoławczego.

ERO nie jest już bieżącą ścieżką przeliczenia. Dotyczyło szczególnych regulacji covidowych i wniosków złożonych najpóźniej do 31 lipca 2023 r. W obecnej sprawie może mieć znaczenie tylko wtedy, gdy analizowana jest prawidłowość decyzji dotyczącej wniosku z tamtego okresu. Dlatego przed wystąpieniem o wyrównanie warto sprawdzić daty wniosków, treść decyzji i dokumenty znajdujące się w aktach ZUS.