Działalność nierejestrowana emeryta a ZUS

Kiedy emeryt może korzystać z działalności nierejestrowanej?

Zgodnie z art. 5 ustawy Prawo przedsiębiorców działalność wykonywana przez osobę fizyczną nie stanowi działalności gospodarczej, jeżeli przychód należny z tej działalności nie przekracza w żadnym miesiącu 75% minimalnego wynagrodzenia za pracę oraz osoba ta w okresie ostatnich 60 miesięcy nie wykonywała działalności gospodarczej.

Oznacza to, że emerytka albo emeryt może skorzystać z tej formy dorabiania, jeżeli spełnia te warunki. Ustawa nie wyklucza emerytów z działalności nierejestrowanej tylko dlatego, że pobierają emeryturę. Trzeba natomiast pilnować limitu przychodu w każdym miesiącu oddzielnie, ponieważ limit jest powiązany z minimalnym wynagrodzeniem i może się zmieniać.

W opisanej sytuacji kwoty około 1000 zł miesięcznie mogą mieścić się w limicie, ale przed każdym projektem warto porównać planowane wynagrodzenie z aktualnym limitem wynikającym z minimalnego wynagrodzenia. Liczy się przychód należny, a więc kwota, którą dana osoba ma prawo otrzymać za wykonaną usługę, nawet jeżeli zapłata nastąpi później.

Działalność nierejestrowana a ZUS i składka zdrowotna

Najważniejsze rozróżnienie dotyczy tego, z jakiego tytułu wypłacane jest wynagrodzenie. Sama działalność nierejestrowana nie jest działalnością gospodarczą w rozumieniu obowiązku rejestracji w CEIDG i nie stanowi samodzielnego tytułu do ubezpieczeń społecznych ani zdrowotnych. Osoba wykonująca taką działalność nie zgłasza się z tego powodu do ZUS jako przedsiębiorca i nie opłaca składek firmowych.

Nie oznacza to jednak, że każda wypłata ze stowarzyszenia może być automatycznie potraktowana jako neutralna składkowo. Jeżeli stowarzyszenie zawiera z emerytką umowę zlecenia albo umowę o świadczenie usług, albo gdy z okoliczności wynika, że w praktyce jest to odpłatne wykonywanie powierzonych zadań na warunkach podobnych do zlecenia, stowarzyszenie może mieć obowiązki płatnika składek. W przypadku emeryta-zleceniobiorcy składki społeczne i zdrowotna mogą być należne na zasadach właściwych dla zlecenia, z uwzględnieniem konkretnej sytuacji ubezpieczeniowej tej osoby.

Dlatego sama nazwa dokumentu nie jest rozstrzygająca. Jeżeli w umowie zapisze się, że jest to działalność nierejestrowana, ale w rzeczywistości osoba ma stale prowadzić zajęcia według harmonogramu, wykonywać funkcję koordynatora, podlegać poleceniom organizatora i otrzymywać miesięczne wynagrodzenie, ZUS może badać faktyczny charakter relacji.

Stowarzyszenie jako kontrahent czy zleceniodawca?

W praktyce trzeba ustalić, czy stowarzyszenie kupuje od danej osoby konkretną usługę wykonywaną w ramach działalności nierejestrowanej, czy też powierza jej stanowisko w projekcie. Opisane funkcje, takie jak koordynator projektu lub instruktor zajęć, często są rozliczane umową zlecenia, ponieważ obejmują powtarzalne czynności, dyspozycyjność i wykonywanie zadań organizacyjnych.

Jeżeli ma to być bezpiecznie rozliczone jako działalność nierejestrowana, dokumenty powinny odpowiadać rzeczywistości: zakres usługi powinien być jasno opisany, wynagrodzenie powinno mieścić się w limicie, osoba wykonująca usługę powinna prowadzić własną ewidencję przychodów i wystawiać rachunek albo fakturę bez VAT, jeżeli korzysta ze zwolnienia. Nie powinno się tworzyć fikcyjnej konstrukcji tylko po to, aby uniknąć składek.

W projektach finansowanych ze środków publicznych albo grantowych warto dodatkowo sprawdzić regulamin projektu i budżet, ponieważ instytucja finansująca może wymagać określonej formy zatrudnienia, dokumentowania wydatków albo kwalifikowalności kosztów osobowych.

Obowiązek ewidencjonowania przychodów i rozliczenia PIT

Działalność nierejestrowana nie wymaga wpisu do CEIDG, ale nie zwalnia z podatku dochodowego. Osoba wykonująca taką działalność powinna prowadzić prostą ewidencję sprzedaży, aby móc wykazać, czy nie przekroczyła miesięcznego limitu oraz jaka kwota podlega rozliczeniu w zeznaniu rocznym.

Ewidencja może być prowadzona w prostej formie, na przykład w tabeli, zeszycie albo arkuszu kalkulacyjnym. Powinna pozwalać ustalić co najmniej datę sprzedaży, kwotę przychodu, dane kontrahenta oraz numer dokumentu sprzedaży, jeżeli został wystawiony.

Przychody z działalności nierejestrowanej rozlicza się w rocznym zeznaniu PIT. Co do zasady opodatkowanie następuje według skali podatkowej. Aktualna skala podatkowa przewiduje stawkę 12% oraz 32% po przekroczeniu progu podatkowego, z uwzględnieniem kwoty wolnej i innych dochodów podatnika. W praktyce emeryt powinien zsumować przychody z tej działalności z innymi dochodami rozliczanymi w zeznaniu rocznym.

Osoba prowadząca działalność nierejestrowaną nie płaci miesięcznych składek ZUS jak przedsiębiorca. Nie oznacza to jednak, że nie ma żadnych obowiązków formalnych: trzeba pilnować limitu, dokumentować sprzedaż, przechowywać ewidencję i prawidłowo rozliczyć podatek.

Rachunek, faktura i dokumentowanie usług dla stowarzyszenia

Stowarzyszenie powinno otrzymać dokument potwierdzający wydatek. W działalności nierejestrowanej najczęściej będzie to rachunek albo faktura bez VAT, jeżeli dana osoba korzysta ze zwolnienia z VAT. Dokument powinien wskazywać strony, datę, opis wykonanej usługi, kwotę oraz numer dokumentu.

Jeżeli stowarzyszenie rozlicza projekt z grantodawcą, sam rachunek może nie wystarczyć. Często potrzebne są dodatkowe dokumenty, na przykład protokół wykonania usługi, lista obecności na zajęciach, harmonogram albo opis rezultatów. To zależy od regulaminu programu i zasad kwalifikowania wydatków.

Działalność nierejestrowana a VAT

Osoba prowadząca działalność nierejestrowaną może być podatnikiem VAT w rozumieniu przepisów o VAT, ale w wielu drobnych usługach korzysta ze zwolnienia podmiotowego, jeżeli nie przekracza ustawowego limitu sprzedaży i nie wykonuje czynności wyłączonych ze zwolnienia. Przy wynagrodzeniu rzędu 1000 zł miesięcznie problemem zwykle nie jest limit sprzedaży rocznej, lecz rodzaj wykonywanych usług.

Niektóre usługi nie korzystają ze zwolnienia podmiotowego albo wymagają szczególnej oceny. Dlatego przed rozpoczęciem projektu warto sprawdzić, czy konkretne czynności, na przykład doradztwo, usługi specjalistyczne albo sprzedaż określonych towarów, nie powodują obowiązków w VAT. Typowe zajęcia edukacyjne, warsztatowe lub animacyjne mogą być rozliczane prościej, ale zawsze trzeba ocenić konkretny opis usługi.

Dorabianie na emeryturze a limity ZUS

Emeryt, który osiągnął powszechny wiek emerytalny, może co do zasady dorabiać bez ryzyka zmniejszenia albo zawieszenia emerytury z powodu wysokości dodatkowych zarobków. Powszechny wiek emerytalny wynosi 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn.

Inaczej może być przy wcześniejszej emeryturze, rencie albo niektórych świadczeniach wypłacanych przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego. Wtedy osiąganie przychodu z określonych tytułów może mieć wpływ na świadczenie i wymaga sprawdzenia limitów ogłaszanych przez ZUS. W opisanej sprawie, jeżeli Panie są emerytkami po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego, sam fakt dorabiania nie powinien powodować zmniejszenia emerytury, ale nie przesądza to jeszcze o kwestii składek od ewentualnej umowy zlecenia.

FAQ

Czy emeryt może prowadzić działalność nierejestrowaną?

Tak. Przepisy nie zabraniają emerytom prowadzenia działalności nierejestrowanej. Trzeba jednak spełnić warunki ustawowe, przede wszystkim limit miesięcznego przychodu i brak wykonywania działalności gospodarczej w ostatnich 60 miesiącach.

Czy od działalności nierejestrowanej płaci się ZUS?

Sama działalność nierejestrowana nie powoduje obowiązku opłacania składek przedsiębiorcy. Problem może powstać wtedy, gdy współpraca jest w rzeczywistości umową zlecenia albo umową o świadczenie usług. Wtedy stowarzyszenie może mieć obowiązki płatnika składek.

Czy stowarzyszenie może zapłacić rachunek bez zgłoszenia do ZUS?

Może to być prawidłowe tylko wtedy, gdy rzeczywiście kupuje usługę wykonywaną w ramach działalności nierejestrowanej, a nie zatrudnia osobę na zlecenie. Decydują fakty: zakres obowiązków, podporządkowanie, powtarzalność, harmonogram i sposób rozliczenia.

Czy wynagrodzenie 1000 zł miesięcznie mieści się w limicie?

Trzeba porównać tę kwotę z limitem obowiązującym w danym miesiącu. Limit wynosi 75% minimalnego wynagrodzenia za pracę. Ponieważ minimalne wynagrodzenie może się zmieniać, limit należy sprawdzać na bieżąco przy każdym okresie rozliczeniowym.

Czy trzeba płacić podatek dochodowy?

Tak. Brak wpisu do CEIDG nie oznacza zwolnienia z PIT. Przychody z działalności nierejestrowanej trzeba ująć w rocznym zeznaniu podatkowym i rozliczyć według właściwych zasad podatkowych.

Czy emeryt może dorabiać bez ograniczeń?

Emeryt po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego co do zasady może dorabiać bez limitów wpływających na zmniejszenie lub zawieszenie emerytury. Ograniczenia mogą dotyczyć wcześniejszych emerytur, rent i niektórych innych świadczeń.

Przy kilku źródłach przychodu osobno trzeba ocenić składkę zdrowotną, dlatego pomocny będzie artykuł składkę zdrowotną z etatu i działalności.

Podsumowanie

Emerytki wykonujące drobne usługi dla stowarzyszenia mogą korzystać z działalności nierejestrowanej, jeżeli spełniają warunki z Prawa przedsiębiorców i pilnują miesięcznego limitu przychodu. Taka działalność nie rodzi sama w sobie obowiązku opłacania składek ZUS ani składki zdrowotnej jak od działalności gospodarczej.

Największe ryzyko w opisanej sytuacji dotyczy jednak charakteru współpracy. Jeżeli w projekcie występują stanowiska, harmonogram, stałe obowiązki i miesięczne wynagrodzenie, ZUS może uznać, że jest to zlecenie albo umowa o świadczenie usług. Wtedy stowarzyszenie może zostać obciążone obowiązkami płatnika. Dlatego przed rozpoczęciem projektu warto przeanalizować umowy, opis zadań i zasady rozliczenia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 6 marca 2018 r. - Prawo przedsiębiorców, t.j. Dz.U. 2024 poz. 236

2. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

3. Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych

4. Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług

5. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.