Działalność nierejestrowana emeryta a ZUS

Kiedy emeryt może korzystać z działalności nierejestrowanej?

Zgodnie z art. 5 ustawy Prawo przedsiębiorców działalność wykonywana przez osobę fizyczną nie stanowi działalności gospodarczej, jeżeli jej przychód należny nie przekracza w żadnym kwartale 225% kwoty minimalnego wynagrodzenia oraz osoba ta w okresie ostatnich 60 miesięcy nie wykonywała działalności gospodarczej. Emerytura sama w sobie nie wyklucza możliwości korzystania z działalności nierejestrowanej.

Od 1 stycznia 2026 r. nie obowiązuje już miesięczny limit 75% minimalnego wynagrodzenia. Minimalne wynagrodzenie w 2026 r. wynosi 4806 zł, dlatego limit dla każdego kwartału wynosi 10 813,50 zł. Przychody kontroluje się łącznie w poszczególnych kwartałach roku, czyli za okresy styczeń–marzec, kwiecień–czerwiec, lipiec–wrzesień i październik–grudzień.

Oznacza to, że wysoki przychód w jednym miesiącu nie powoduje już automatycznie obowiązku rejestracji firmy. Decyduje suma przychodów należnych w całym kwartale. Jeżeli emeryt uzyska na przykład 1000 zł miesięcznie, pozostaje daleko poniżej limitu, ale dopuszczalny jest również nierównomierny rozkład przychodów pomiędzy miesiącami.

Drugim podstawowym warunkiem jest niewykonywanie działalności gospodarczej w okresie ostatnich 60 miesięcy. Okres, w którym zarejestrowana działalność była zawieszona, jest traktowany jako okres jej niewykonywania. Trzeba więc sprawdzić, czy w badanym okresie 60 miesięcy nie było faktycznego wykonywania działalności gospodarczej.

Działalność nierejestrowana nie może być też wykorzystywana tam, gdzie przepisy wymagają koncesji, zezwolenia albo wpisu do rejestru działalności regulowanej. Nie stosuje się jej również do działalności wykonywanej w ramach spółki cywilnej.

Jak liczyć przychód i co się dzieje po przekroczeniu limitu kwartalnego?

Na potrzeby limitu z art. 5 Prawa przedsiębiorców liczy się przychód należny. Są to kwoty, które należą się za sprzedany towar albo wykonaną usługę, nawet jeśli nie zostały jeszcze faktycznie zapłacone. Nie uwzględnia się wartości zwróconych towarów, udzielonych bonifikat i skont.

Jeżeli suma przychodów należnych przekroczy w danym kwartale 10 813,50 zł, działalność staje się działalnością gospodarczą od dnia, w którym nastąpiło przekroczenie. Od tego dnia biegnie 7-dniowy termin na złożenie wniosku o wpis do CEIDG.

Przekroczenia limitu nie należy utożsamiać z automatycznym obowiązkiem opłacania przez emeryta pełnego zestawu składek społecznych właściwych dla przedsiębiorcy. Jeżeli osoba ma ustalone prawo do emerytury i po przekroczeniu limitu prowadzi zarejestrowaną działalność gospodarczą, ubezpieczenia społeczne z tej działalności są co do zasady dobrowolne. Ubezpieczenie zdrowotne z działalności jest natomiast co do zasady obowiązkowe, z wyjątkami przewidzianymi dla niektórych emerytów spełniających dodatkowe warunki.

Działalność nierejestrowana a ZUS i składka zdrowotna

Najważniejsze jest ustalenie, z jakiego tytułu wykonywana jest praca i wypłacane jest wynagrodzenie. Sama działalność nierejestrowana nie jest działalnością gospodarczą w rozumieniu art. 5 Prawa przedsiębiorców i nie stanowi samodzielnego tytułu do ubezpieczeń społecznych ani zdrowotnego jako działalność przedsiębiorcy. Osoba korzystająca z tej formy nie zgłasza się do ZUS tylko dlatego, że prowadzi działalność nierejestrowaną, i nie opłaca składek firmowych.

Inaczej należy ocenić sytuację, gdy przedmiotem współpracy jest świadczenie usług. Jeżeli stowarzyszenie zawiera z emerytem umowę zlecenia albo umowę o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy o zleceniu, powstaje odrębny tytuł ubezpieczeniowy. Dla osoby mającej ustalone prawo do emerytury umowa zlecenia co do zasady rodzi obowiązek ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego, przy czym zakres składek może zależeć od ewentualnego zbiegu z innymi tytułami do ubezpieczeń.

Samo pobieranie emerytury nie zwalnia więc automatycznie ze składek od zlecenia. Trzeba odróżnić brak składek z tytułu samej działalności nierejestrowanej od składek, które mogą wynikać z konkretnej umowy cywilnoprawnej. Przy sprzedaży własnych towarów, na przykład rękodzieła, nie powstaje z tego powodu umowa zlecenia. Przy wykonywaniu usług sytuacja wymaga dokładniejszej kwalifikacji.

Nazwa dokumentu nie przesądza o sposobie rozliczenia. Zapisanie w umowie, że wynagrodzenie jest wypłacane w ramach działalności nierejestrowanej, nie wyłącza obowiązków składkowych, jeżeli z treści i rzeczywistego sposobu współpracy wynika umowa zlecenia albo umowa o świadczenie usług.

Stowarzyszenie jako kontrahent czy zleceniodawca?

W opisanej sytuacji trzeba ustalić, czy stowarzyszenie kupuje konkretny rezultat lub usługę wykonywaną samodzielnie, czy powierza danej osobie stałe zadania w projekcie. Funkcje takie jak koordynator projektu lub instruktor zajęć często wiążą się z wykonywaniem powtarzalnych czynności według uzgodnionego harmonogramu i mogą odpowiadać umowie zlecenia lub umowie o świadczenie usług.

Znaczenie mają między innymi zakres obowiązków, sposób organizowania pracy, harmonogram, powtarzalność świadczeń, sposób ustalania wynagrodzenia oraz to, kto ponosi odpowiedzialność za organizację zadania. Nie powinno się tworzyć konstrukcji działalności nierejestrowanej wyłącznie po to, aby zastąpić nią umowę, która w rzeczywistości jest zleceniem.

W projektach finansowanych ze środków publicznych albo grantowych trzeba dodatkowo sprawdzić regulamin projektu i budżet. Instytucja finansująca może wymagać konkretnego sposobu zatrudnienia lub dokumentowania wydatków, niezależnie od tego, czy przepisy Prawa przedsiębiorców pozwalają danej osobie korzystać z działalności nierejestrowanej.

Ewidencja przychodów i rozliczenie PIT

Działalność nierejestrowana nie wymaga wpisu do CEIDG, ale wymaga prowadzenia uproszczonej ewidencji sprzedaży. Ewidencja powinna pozwalać ustalić datę i wartość sprzedaży oraz kontrolować narastająco wysokość przychodu w danym kwartale.

Trzeba rozróżnić przychód służący do sprawdzania limitu działalności nierejestrowanej od przychodu podatkowego. Do limitu 10 813,50 zł liczy się przychód należny, nawet jeszcze niezapłacony. Dla podatku dochodowego przychodem z działalności nierejestrowanej są natomiast co do zasady pieniądze i wartości pieniężne faktycznie otrzymane albo postawione do dyspozycji oraz otrzymane świadczenia.

Dochody z działalności nierejestrowanej rozlicza się w zeznaniu PIT-36 według skali podatkowej. Można uwzględnić udokumentowane koszty uzyskania przychodu. Dochód ten łączy się z innymi dochodami opodatkowanymi według skali, w tym co do zasady z emeryturą. W trakcie roku nie wpłaca się miesięcznych zaliczek na PIT wyłącznie z tytułu działalności nierejestrowanej.

Rachunek, faktura i dokumentowanie usług dla stowarzyszenia

Stowarzyszenie powinno posiadać dokument potwierdzający poniesiony wydatek. Osoba prowadząca działalność nierejestrowaną powinna wystawić rachunek albo fakturę, gdy wymagają tego przepisy lub zażąda tego nabywca. Dokument powinien odpowiadać rzeczywiście wykonanej czynności i zasadom rozliczenia przyjętym w projekcie.

W przypadku projektu grantowego sam dokument sprzedaży może nie wystarczyć. Regulamin programu może wymagać między innymi protokołu wykonania usługi, harmonogramu, list obecności albo dokumentacji rezultatów. Są to wymagania związane z kwalifikowalnością wydatku i trzeba je odróżnić od zasad działalności nierejestrowanej oraz od obowiązków ZUS.

Działalność nierejestrowana a VAT

Brak wpisu do CEIDG nie oznacza automatycznie pozostawania poza VAT. Osoba prowadząca działalność nierejestrowaną może być podatnikiem VAT, ale w wielu przypadkach korzysta ze zwolnienia podmiotowego. Od 1 stycznia 2026 r. ogólny roczny limit tego zwolnienia wynosi 240 000 zł sprzedaży, z zasadą proporcjonalnego ustalania limitu przy rozpoczęciu czynności w trakcie roku.

Ze względu na znacznie niższy limit samej działalności nierejestrowanej większe znaczenie mają czynności wyłączone ze zwolnienia podmiotowego VAT. Przed rozpoczęciem konkretnej usługi trzeba więc sprawdzić jej rodzaj. Niektóre czynności podlegają szczególnym zasadom niezależnie od niewielkiej wartości sprzedaży.

Dorabianie na emeryturze a limity ZUS

Emeryt, który osiągnął powszechny wiek emerytalny, może co do zasady uzyskiwać dodatkowe przychody bez ryzyka zmniejszenia lub zawieszenia własnej emerytury z powodu wysokości zarobków. Powszechny wiek emerytalny wynosi 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn.

Trzeba jednak odróżnić limity wpływające na wypłatę emerytury od obowiązku opłacenia składek z konkretnego tytułu. To, że emeryt może dorabiać bez ograniczeń wpływających na wysokość świadczenia, nie oznacza, że umowa zlecenia zawarta ze stowarzyszeniem jest zwolniona ze składek.

Inaczej wygląda sytuacja wcześniejszych emerytów i niektórych rencistów przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego. W ich przypadku przychód z określonych tytułów może powodować zmniejszenie albo zawieszenie świadczenia. Odrębny wyjątek może dotyczyć również osoby, której wyliczona emerytura jest podwyższana do kwoty emerytury minimalnej – dodatkowy przychód może wpływać na prawo do tego podwyższenia.

FAQ

Jaki jest limit działalności nierejestrowanej w 2026 r.?

W 2026 r. limit wynosi 10 813,50 zł przychodu należnego w każdym kwartale. Jest to 225% minimalnego wynagrodzenia, które w 2026 r. wynosi 4806 zł.

Czy przekroczenie dawnego miesięcznego limitu oznacza konieczność rejestracji firmy?

Nie. Od 1 stycznia 2026 r. nie stosuje się miesięcznego limitu 75% minimalnego wynagrodzenia. Nawet jeśli przychód w jednym miesiącu jest wysoki, działalność może nadal pozostawać nierejestrowana, jeżeli łączny przychód należny w całym kwartale nie przekroczy 10 813,50 zł.

Co się dzieje po przekroczeniu limitu kwartalnego?

Działalność staje się działalnością gospodarczą od dnia, w którym przychód należny w danym kwartale przekroczy ustawowy limit. Od tego dnia jest 7 dni na złożenie wniosku o wpis do CEIDG.

Czy emeryt płaci ZUS od działalności nierejestrowanej?

Sama działalność nierejestrowana nie powoduje obowiązku opłacania składek przedsiębiorcy. Jeżeli jednak emeryt wykonuje usługi na podstawie umowy zlecenia albo umowy o świadczenie usług podlegającej zasadom zlecenia, taki kontrakt może stanowić odrębny tytuł do ubezpieczeń.

Czy stowarzyszenie może zapłacić emerytowi za usługę bez zgłoszenia do ZUS?

Nie można odpowiedzieć wyłącznie na podstawie wysokości wynagrodzenia albo nazwy działalności nierejestrowanej. Trzeba ustalić charakter umowy. Jeżeli jest to zlecenie lub umowa o świadczenie usług stanowiąca tytuł ubezpieczeniowy, stowarzyszenie ma obowiązki płatnika zgodnie z zasadami właściwymi dla tej umowy.

Czy emeryt po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego może dorabiać bez limitu?

Co do zasady tak. Po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego dodatkowe zarobki nie powodują zmniejszenia ani zawieszenia własnej emerytury. Nie zwalnia to jednak z obowiązków składkowych, jeżeli dodatkowy przychód pochodzi z tytułu podlegającego ubezpieczeniom, na przykład z umowy zlecenia.