Wysokość wcześniejszej emerytury
Jak rozumiem, rozważa Pani przejście na wcześniejszą emeryturę od września 2025 r. Wcześniejszą emeryturę dla nauczycieli reguluje nowy art. 88a Karty Nauczyciela wprowadzony ustawą z dnia 28.07.2023 r. o zmianie ustawy Karta Nauczyciela oraz niektórych innych ustaw, zgodnie z którym od września 2025 roku z tego świadczenia będą mogli skorzystać pedagodzy urodzeni po 31 sierpnia 1966 roku, ale przed 1 września 1969 roku, pod warunkiem osiągnięcia co najmniej 56. roku życia przed tą datą. Należy przy tym spełnić łącznie następujące warunki:
- rozwiązać na swój wniosek stosunek pracy albo dojdzie do rozwiązania stosunku pracy lub jego wygaśnięcia np. z powodu całkowitej likwidacji szkoły czy też z upływem sześciomiesięcznego okresu pozostawania nauczyciela w stanie nieczynnym,
- rozpoczęcie przed 1 stycznia 1999 r. faktycznego wykonywania pracy na stanowisku nauczyciela, wychowawcy lub innego pracownika pedagogicznego w przedszkolu, szkole, placówce lub innej jednostce wymienionej w art. 1 Karty Nauczyciela,
- posiadać okres składkowy, który wynosi co najmniej 30 lat, w tym co najmniej 20 lat faktycznego wykonywania pracy na stanowisku nauczyciela, wychowawcy lub innego pracownika pedagogicznego (z wyjątkiem nauczyciela szkoły za granicą), w wymiarze co najmniej 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć,
- nie przysługuje prawo do przejścia na emeryturę bez względu na wiek na podstawie Karty Nauczyciela,
- wysokość tej emerytury nie jest niższa niż kwota najniższej emerytury.
Emerytura, o której mowa w art. 88a KN, obliczana będzie tak jak emerytura powszechna, a więc w następujący sposób. Podstawę emerytury stanowić będzie kwota składek na ubezpieczenie emerytalne z uwzględnieniem:
- waloryzacji składek zewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc, od którego przysługuje wypłata emerytury,
- zwaloryzowanego kapitału początkowego. Kapitał początkowy to odtworzona kwota składek na ubezpieczenie emerytalne, które zostały opłacone za daną osobę przed 1 stycznia 1999 roku. Wysokość kapitału początkowego zależy od długości udowodnionych okresów składkowych i nieskładkowych posiadanych przed 1 stycznia 1999 r., podstawy wymiaru składek, współczynnika służącemu obliczeniu tzw. części socjalnej (ustalanego proporcjonalnie do stażu ubezpieczeniowego oraz wieku),
- kwot środków zewidencjonowanych na subkoncie. Subkonto stanowi wydzieloną część konta podstawowego, na którym zapisywane są informacje o zwaloryzowanej wysokości wpłaconych składek wraz z odsetkami za zwłokę i opłatą prolongacyjną, kwocie środków przekazanych przez OFE, kwocie środków, które odpowiadają wartości umorzonych przez OFE jednostek rozrachunkowych w związku z ukończeniem wieku niższego o 10 lat od wieku emerytalnego, wysokości należnych i wpłaconych składek (art. 40a ust. 1 ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych – dalej u.s.u.s.).
Stan subkonta pomniejsza się o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur częściowych bądź wcześniejszych (w tym emerytury na podstawie art. 88a KN) w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne (art. 25 ust. 1b u.f.u.s.). Zatem pobieranie emerytury na podstawie art. 88a KN uszczupli wysokość środków na subkoncie. Jeżeli nauczyciel przechodzący na emeryturę jest członkiem OFE, to środki zgromadzone w tym funduszu będą przekazywane w jednej transzy na jego subkonto.
Nowa emerytura nauczycielska zostanie obliczona w wyniku podzielenia podstawy obliczenia emerytury przez średnie dalsze trwanie życia dla osób w wieku równym wiekowi przejścia na tę emeryturę danego ubezpieczonego.
Należy dodać, że nowa regulacja art. 88a KN nie zastępuje dotychczasowych rozwiązań dotyczących wcześniejszego przejścia nauczycieli na emeryturę. Dotychczasowe rozwiązania (tj. art. 88 KN oraz przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych uprawniające do emerytury w niższym wieku emerytalnym) pozostają w mocy, a nowe przepisy (art. 88a KN) rozszerzają uprawnienia do przejścia na wcześniejszą emeryturę o kolejną grupę nauczycieli.
Masz problem prawny? Kliknij tutaj i zapytaj prawnika ›
Świadczenie kompensacyjne
Być może korzystniejsze jest przejście na świadczenie kompensacyjne przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego. Zasady przyznawania świadczeń zostały uregulowane w ustawie z dnia 22 maja 2009 roku o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych. Przejście na świadczenie kompensacyjne nie pomniejsza stanu konta emerytalnego. Natomiast środki z OFE i subkonta przedwcześnie zmarłego nauczyciela podlegają dziedziczeniu. Nauczycielki mogą też przeliczyć emeryturę w wieku 65 lat. Warunki nabycia prawa do świadczenia kompensacyjnego dotyczą wieku, stażu i sposobu rozwiązania stosunku pracy.
1. Osiągnięcie odpowiedniego wieku
W odróżnieniu od prawa do emerytury nauczycielskiej (tj. emerytury bez względu na wiek) prawo do świadczenia kompensacyjnego jest uzależnione od osiągnięcia określonego wieku ustalonego odrębnie dla kobiet i dla mężczyzn (art. 4 ust. 3). W myśl art. 4 ust. 3 „świadczenia kompensacyjne przysługują nauczycielowi, który ukończył (lub ukończy) w latach:
- 2009–2014 – 55 lat;
- 2015–2016 – 55 lat w przypadku kobiet i 56 lat w przypadku mężczyzn;
- 2017–2018 – 55 lat w przypadku kobiet i 57 lat w przypadku mężczyzn;
- 2019–2020 – 55 lat w przypadku kobiet i 58 lat w przypadku mężczyzn;
- 2021–2022 – 55 lat w przypadku kobiet i 59 lat w przypadku mężczyzn;
- 2023–2024 – 55 lat w przypadku kobiet i 60 lat w przypadku mężczyzn;
- 2025–2026 – 56 lat w przypadku kobiet i 61 lat w przypadku mężczyzn;
- 2027–2028 – 57 lat w przypadku kobiet i 62 lat w przypadku mężczyzn;
- 2029–2030 – 58 lat w przypadku kobiet i 63 lat w przypadku mężczyzn;
- 2031–2032 – 59 lat w przypadku kobiet i 64 lat w przypadku mężczyzn”.
Warunek osiągnięcia wskazanego wieku) musi być spełniony do dnia rozwiązania nauczycielskiego zatrudnienia, a nie po jego ustaniu.
2. Okres składkowy i nieskładkowy
Należy posiadać okres składkowy i nieskładkowy, w rozumieniu ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wynoszący 30 lat, w tym 20 lat wykonywania pracy w jednostkach wspomnianych wyżej, w wymiarze co najmniej 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć.
Użycie przez ustawodawcę określenia „20 lat wykonywania pracy”, a nie określenia „20 lat zatrudnienia” uzasadnia twierdzenie, że do tego 20-letniego okresu nie zalicza się:
- okresu niezdolności do pracy, za który wypłacone zostało wynagrodzenie chorobowe, zasiłek chorobowy lub świadczenie rehabilitacyjne,
- urlopu wychowawczego,
- urlopu dla poratowania zdrowia,
- pozostawania w stanie nieczynnym,
- przebywania na urlopie udzielonym w związku z dalszym kształceniem się,
- służby wojskowej,
- urlopu bezpłatnego.
Wymienione okresy zalicza się jednak do 30-letniego stażu na zasadach ogólnych, czyli jako okresy składkowe (np. urlop wychowawczy po 1998 r.) albo jako okresy nieskładkowe (np. urlop wychowawczy przed 1999 r., okres służby wojskowej).
Należy zauważyć, że ustawa nie wymaga, aby proporcja okresów składkowych i nieskładkowych wynosiła 3:1, ale można to wyinterpretować ze sformułowania „okres składkowy i nieskładkowy w rozumieniu ustawy z 17.12.1998 r. o emeryturach z FUS”.
Z zasady, że okresy nieskładkowe mogą być uwzględnione w rozmiarze 1/3 posiadanych okresów składkowych, wynika, iż zainteresowany musi wykazać w pozostałych 10 latach co najmniej 2,5 lat okresów składkowych, aby uzyskać wymaganą proporcję 3:1 (w stażu 30-letnim musi być co najmniej 22,5 lat składkowych).
3. Rozwiązanie stosunku pracy
Prawo do świadczenia kompensacyjnego (tak jak prawo do emerytury nauczycielskiej) nabywa się dopiero po rozwiązaniu stosunku pracy. Rozwiązanie stosunku pracy jest więc tu warunkiem nabycia (ustalenia) prawa, a nie realizacji nabytego (i ustalonego) prawa. Ma to znaczenie przy zmianie warunków nabycia prawa. Inaczej mówiąc, dopóki nie nastąpi rozwiązanie stosunku pracy, prawo nie jest nabyte i każda zmiana warunków będzie miała zastosowanie. W praktyce organów rentowych przyjmuje się, że konieczność rozwiązania dotyczy nie tylko placówek oświaty, ale też innych pracodawców, przy czym rozwiązanie „obcych” stosunków pracy powinno nastąpić przed ustaniem pracy nauczycielskiej, co tłumaczy się warunkiem, że świadczenie przysługuje nauczycielowi, a więc osobie, której ostatnim miejscem pracy była placówka oświatowa. Z tego względu data rozwiązania stosunku pracy z dodatkowym pracodawcą nie może być późniejsza niż data rozwiązania stosunku pracy nauczycielskiej. Z inicjatywą zakończenia zatrudnienia powinien wystąpić nauczyciel. Nie ma natomiast znaczenia, czy rozwiązanie umowy o pracę nastąpi w wyniku złożenia przez niego wypowiedzenia, czy w drodze wnioskowanego przez niego porozumienia stron. Także w związku z całkowitą albo częściową likwidacją szkoły lub w związku ze zmianami organizacyjnymi powodującymi zmniejszenie liczby oddziałów w szkole, lub zmianami planu nauczania uniemożliwiającymi dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć
Prawo do świadczenia powstaje z dniem spełnienia warunków wymaganych do jego nabycia. Należy pamiętać, że prawo do nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego nie jest tożsame z prawem do emerytury.
Potrzebujesz pomocy prawnika? Kliknij tutaj i opisz swój problem ›
Odprawa dla nauczyciela
W związku z przejściem na świadczenie kompensacyjne należy się odprawa. Uzyskanie do niej prawa zostało uzależnione od wymiaru zatrudnienia. Natomiast jej wysokość została powiązana ze stażem pracy w szkole. Zgodnie z art. 87 KN „nauczycielowi spełniającemu warunki uprawniające do świadczenia kompensacyjnego, którego stosunek pracy ustał w związku z przejściem na to świadczenie przyznaje się odprawę w wysokości dwumiesięcznego ostatnio pobieranego wynagrodzenia w szkole będącej jego podstawowym miejscem pracy”. Pod warunkiem jednak, że nie uzyskał z tego tytułu odprawy przewidzianej w art. 28 KN. Ponadto musi on być zatrudniony w wymiarze co najmniej połowy obowiązującego wymiaru zajęć, na co wskazuje art. 91b ust. 1 KN. Natomiast nauczycielowi, który przepracował w szkole co najmniej 20 lat, przyznaje się odprawę w wysokości trzymiesięcznego wynagrodzenia.
Przy ustalaniu uprawnień do odprawy należy wziąć pod uwagę łączny okres zatrudnienia w szkołach, przedszkolach i innych jednostkach. W razie zbiegu prawa do tych odpraw przysługuje jedna z nich – korzystniejsza. Natomiast odprawa z tytułu rozwiązania stosunku pracy w wysokości 6-miesięcznego wynagrodzenia zasadniczego nauczyciela przysługuje, gdy staż pracy wynosi ponad 20 lat:
- nauczycielowi zatrudnionemu na podstawie mianowania, z którym szkoła rozwiązała stosunek pracy z powodu całkowitej likwidacji szkoły albo braku możliwości dalszego zatrudnienia w pełnym wymiarze podyktowanego częściową likwidacją szkoły, zmianami organizacyjnymi powodującymi zmniejszenie liczby oddziałów w szkole lub zmianami planami nauczania (art. 20 ust. 1–2 Karty Nauczyciela),
- nauczycielowi gimnazjum albo szkoły, w której prowadzone są oddziały klas gimnazjalnych, z którym rozwiązano stosunek pracy z powodu braku możliwości dalszego zatrudnienia ze względu na zmiany organizacyjne powodujące wygaszenie kształcenia w gimnazjum (art. 225 ust. 1 i 11 ustawy Przepisy wprowadzające ustawę Prawo oświatowe).
Niewątpliwie decyzja o przejściu na świadczenie kompensacyjne zamiast na emeryturę zależy od wielu czynników i może różnić się w zależności od indywidualnej sytuacji. Świadczenie kompensacyjne okazuje się korzystniejszym rozwiązaniem niż wcześniejsza emerytura z poniższych względów. Osoba przechodząca na wcześniejszą emeryturę musi liczyć się z niższą kwotą świadczenia, ponieważ:
- stan konta dzielony jest przez średnią trwania życia od wieku przejścia na wcześniejszą emeryturę, przez co emerytura może być niższa o 20% od świadczenia kompensacyjnego;
- przejście na wcześniejszą emeryturę pomniejsza stan konta emerytalnego, dlatego emerytura naliczona w wieku powszechnym może być niższa o kolejne 20%;
- skorzystanie z wcześniejszej emerytury oznacza przeniesienie środków z OFE i subkonta na konto podstawowe w ZUS-ie, co oznacza, że rodzina nie dziedziczy po przedwcześnie zmarłym nauczycielu;
- nauczycielki tracą prawo do przeliczenia emerytury w wieku 65 lat, ponieważ przeniosły środki z OFE i subkonta do ZUS-u.
Tymczasem świadczenie kompensacyjne będzie dla Pani korzystniejsze, bo:
- stan konta dzielony jest przez średnią trwania życia dla osób w wieku 60 lat;
przejście na świadczenie kompensacyjne nie pomniejsza stanu konta emerytalnego;
środki z OFE i subkonta przedwcześnie zmarłego nauczyciela podlegają dziedziczeniu;
nauczycielki mogą przeliczyć emeryturę w wieku 65 lat.
Wcześniejsza emerytura
Niemniej jednak, wziąwszy pod uwagę, że wyborem Pani będzie wcześniejsza emerytura, to odpowiadam na Pani wątpliwości.
Ad 1.
Nowa emerytura nauczycielska obliczona zostanie w wyniku podzielenia zwaloryzowanego kapitału początkowego, zwaloryzowanych składek zgromadzonych na koncie ubezpieczonego oraz zwaloryzowanych środków zgromadzonych na subkoncie przez średnie dalsze trwanie życia dla osoby w wieku, w którym przechodzi na tę emeryturę. Co ważne, aby mieć prawo do nowej emerytury nauczycielskiej, kwota z wyliczenia musi być nie niższa od minimalnej emerytury, która aktualnie wynosi 1780,96 zł brutto.
Ad 2.
Nauczyciele, którzy przejdą na wcześniejszą emeryturę na podstawie art. 88a KN, w czasie jej pobierania będą mogli podejmować zatrudnienie w szkole – jednak z pewnymi ograniczeniami.
Stosownie do art. 10 ust. 10a KN nauczyciel, który przeszedł na wcześniejszą emeryturę na podstawie art. 88a KN i prawo do tej emerytury nie uległo zawieszeniu, oraz nie osiągnął jeszcze powszechnego wieku emerytalnego (dla kobiet 60 lat, dla mężczyzn 65 lat), może zostać zatrudniony w szkole na następujących zasadach (art. 10 ust. 10a-–0c KN):
- w wymiarze nie wyższym niż połowa obowiązującego wymiaru zajęć;
- w przypadku zatrudnienia w więcej niż jednej szkole łączny wymiar zatrudnienia nie może być wyższy niż 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć;
- za zgodą organu sprawującego nadzór pedagogiczny (kurator oświaty);
- wyłącznie w przypadku zaistnienia potrzeby wynikającej z organizacji nauczania lub zastępstwa nieobecnego nauczyciela.
Wspomnieć należy, że stosunek pracy nawiązywany jest wówczas na podstawie umowy o pracę na czas określony, jednak w omawianym przypadku wskazana terminowa umowa o pracę nie zostanie wliczona do okresów zatrudnienia na podstawie umowy o pracę na czas określony, po przekroczeniu których przekształceniu ulega podstawa prawna nawiązania stosunku pracy, tj. umowa o pracę na czas określony przekształca w umowę o pracę na czas nieokreślony bądź w stosunek pracy na podstawie mianowania (zob. art. 10 ust. 16 KN).
Podjęcie przez nauczyciela, korzystającego z emerytury na podstawie art. 88a KN, pracy z naruszeniem ww. warunków dotyczących wymiaru zatrudnienia oraz zgody organu sprawującego nadzór pedagogiczny, spowoduje zawieszenie prawa do emerytury – bez względu na wysokość uzyskiwanego przychodu.
Ponadto prawo do wcześniejszej emerytury przyznanej na podstawie art. 88a KN ulega zawieszeniu lub świadczenie to ulega zmniejszeniu na zasadach określonych w ustawie o emeryturach i rentach z funduszu ubezpieczeń społecznych ( art. 103-104 u.f.u.s.). W świetle wskazanych przepisów u.f.u.s., w zależności od wysokości przychodu uzyskiwanego przez emeryta, prawo do emerytury ulega zawieszeniu albo świadczenia emerytalne ulęgają zmniejszeniu.
Można na wcześniejszej emeryturze dorabiać także w formie działalności gospodarczej pamiętając o wyznaczonych limitach. Limit ten zmienia się cztery razy w ciągu roku : od 1 marca, 1 czerwca, 1 września i 1 grudnia.
Ad 4.
Jeżeli nie zdecyduje się Pani na wcześniejszą emeryturę, to trzeba pamiętać, że obecnie, w przypadku zbiegu prawa do kilku świadczeń emerytalno-rentowych, obowiązuje zasada wypłaty jednego świadczenia. Osoba uprawniona do takich świadczeń musi dokonać wyboru, które świadczenie chce otrzymywać. Jeśli samodzielnie nie podejmie takiej decyzji, będzie otrzymywać świadczenie wyższe. Obywatelski projekt ustawy, która ma obowiązywać od 1 stycznia 2025 r., zakłada wprowadzenie tzw. renty wdowiej, czyli możliwości pobierania łącznie renty rodzinnej oraz innego świadczenia emerytalno-rentowego, np. emerytury czy renty z tytułu niezdolności do pracy z tym, że jedno ze świadczeń wypłacane byłoby w całości, a drugie w części.
Kliknij tutaj i zapytaj prawnika online ›
Przykłady
Anna, nauczycielka z 35-letnim stażem
Anna, urodzona w sierpniu 1968 r., od 1988 r. pracuje w szkole podstawowej. Spełnia wszystkie warunki z art. 88a KN i planuje przejść na wcześniejszą emeryturę we wrześniu 2025 r. Jej świadczenie zostanie obliczone na podstawie zwaloryzowanego kapitału początkowego oraz środków na subkoncie ZUS.
Marek, nauczyciel historii z przerwami w pracy
Marek zaczął pracę w szkole w 1990 r., ale miał kilkuletnią przerwę zawodową. Choć uzbierał 30 lat stażu ogólnego, nie ma wymaganych 20 lat pracy nauczycielskiej bez przerwy – jego emerytura może być niższa, a prawo do wcześniejszej emerytury wątpliwe.
Teresa, nauczycielka w małym wymiarze etatu
Teresa pracuje od lat w szkole muzycznej, ale w wymiarze 1/3 etatu. Choć ma wymagany staż i rozpoczęła pracę przed 1999 r., nie spełnia wymogu co najmniej 1/2 etatu, więc nie otrzyma wcześniejszej emerytury na podstawie art. 88a KN.
Wysokość wcześniejszej emerytury nauczycielskiej zależy od długości stażu, wysokości składek, kapitału początkowego i środków na subkoncie ZUS. Aby skorzystać z emerytury na podstawie art. 88a KN, trzeba spełnić określone warunki – m.in. odpowiedni wiek, staż oraz wymiar etatu. Niespełnienie któregokolwiek z nich może skutkować brakiem prawa do świadczenia lub jego niższą wysokością.
Oferta porad prawnych
Planujesz przejście na wcześniejszą emeryturę nauczycielską i nie wiesz, jak obliczyć wysokość świadczenia? Skontaktuj się z nami – sprawdzimy Twoje uprawnienia i pomożemy podjąć najlepszą decyzję.
.jpg)
.jpg "Czy mam prawo do renty rodzinnej po zmarłym mężu?")
