Dług w ZUS a prawo do emerytury

Czy dług w ZUS blokuje przyznanie emerytury?

Dług w ZUS powstały z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej nie oznacza sam przez się, że ZUS odmówi przyznania emerytury. W przypadku osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r. podstawową przesłanką nabycia prawa do emerytury z powszechnego systemu jest osiągnięcie wieku emerytalnego: co najmniej 60 lat dla kobiet i co najmniej 65 lat dla mężczyzn.

Inaczej należy ocenić wpływ zaległości na wysokość świadczenia. Emerytura jest obliczana przede wszystkim na podstawie środków zapisanych na koncie i subkoncie ubezpieczonego, zwaloryzowanych składek oraz kapitału początkowego, jeżeli dana osoba go posiada. Jeżeli składki z działalności nie zostały opłacone, nie zwiększają podstawy obliczenia emerytury.

W praktyce oznacza to, że żona może uzyskać decyzję o przyznaniu emerytury, jeżeli spełnia warunki ustawowe, ale zaległości składkowe mogą spowodować niższą kwotę świadczenia albo brak zaliczenia określonych okresów do stażu wymaganego w niektórych sytuacjach.

Nieopłacone składki z działalności a okres składkowy

Podstawowe znaczenie ma zasada wynikająca z art. 5 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty płatnikom składek zobowiązanym do opłacania składek na własne ubezpieczenia emerytalne i rentowe nie uwzględnia się okresu, za który składki nie zostały opłacone, mimo że dana osoba podlegała w tym czasie obowiązkowym ubezpieczeniom.

Dotyczy to przede wszystkim osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą, które były jednocześnie ubezpieczonymi i płatnikami składek. Sam fakt prowadzenia działalności nie wystarcza więc do uznania danego okresu za składkowy, jeżeli składki nie zostały zapłacone.

Takie stanowisko potwierdza orzecznictwo. W wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 5 lipca 2017 r., sygn. akt III AUa 1386/16, wskazano, że prowadzenie działalności gospodarczej bez opłacania składek na ubezpieczenie społeczne nie stanowi okresu składkowego. Osoba ubiegająca się o świadczenie powinna wykazać okres ubezpieczenia, czyli w szczególności opłacenie składek albo podstawę zwolnienia z ich opłacania.

Emerytura po 1948 roku a zaległości składkowe

Dla osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r. powszechna emerytura przysługuje po osiągnięciu wieku emerytalnego. Nie wymaga się co do zasady wykazania minimalnego stażu jako warunku samego przyznania prawa do emerytury. Staż i wysokość opłaconych składek mają jednak bardzo duże znaczenie dla kwoty świadczenia.

Jeżeli emerytura obliczona z konta ubezpieczonego jest niższa od kwoty najniższej emerytury, podwyższenie do tej kwoty zależy m.in. od posiadania wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego. Dla kobiet jest to co do zasady 20 lat, a dla mężczyzn 25 lat. Okresy prowadzenia działalności, za które nie zapłacono składek, nie pomagają w osiągnięciu tego stażu.

W konsekwencji osoba z długiem składkowym może otrzymać emeryturę, ale jej wysokość może być bardzo niska, jeżeli na koncie w ZUS zgromadzono niewiele składek i nie ma podstaw do podwyższenia świadczenia do minimum.

Czy spłata zaległych składek może poprawić sytuację?

Jeżeli zaległe składki mogą jeszcze zostać skutecznie zapłacone, ich uregulowanie może mieć znaczenie dla stażu ubezpieczeniowego i dla wysokości świadczenia. W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 2014 r., sygn. akt I UK 287/13, wskazano, że po opłaceniu zaległych składek okresy, których dotyczą, mogą zostać doliczone do stażu ubezpieczeniowego, ale dopiero od chwili ich uiszczenia.

Nie zawsze jednak prosta spłata całej zaległości jest możliwa lub ekonomicznie opłacalna. Przy starych zobowiązaniach trzeba ustalić w ZUS, jaka jest aktualna wysokość zadłużenia, czy obejmuje odsetki, koszty egzekucyjne, czy wystawiono tytuł wykonawczy oraz czy nie zachodzą przesłanki przedawnienia lub zastosowania ulg.

ZUS może udzielać ulg w spłacie należności, w szczególności rozłożyć zadłużenie na raty, odroczyć termin płatności albo w szczególnych sytuacjach umorzyć należności. Umorzenie pomaga w rozwiązaniu problemu długu, ale umorzone składki nie zwiększają konta emerytalnego i nie są traktowane tak jak składki opłacone.

Dług stwierdzony tytułem wykonawczym a potrącenia z emerytury

Jeżeli dług w ZUS został stwierdzony tytułem wykonawczym, ZUS może dochodzić należności w trybie egzekucji administracyjnej albo dokonywać potrąceń ze świadczenia, jeżeli przepisy na to pozwalają. Brak wcześniejszej egzekucji z powodu braku dochodów nie oznacza, że zobowiązanie automatycznie znika.

Po przyznaniu emerytury świadczenie może stać się źródłem zaspokojenia zaległości. Potrącenia nie mogą jednak być dowolne. Ustawa przewiduje granice potrąceń oraz kwoty wolne. Przy należnościach egzekwowanych na podstawie tytułów wykonawczych innych niż alimentacyjne stosuje się co do zasady ochronę części świadczenia, w tym kwotę wolną odpowiadającą określonemu procentowi najniższej emerytury.

W praktyce w decyzji lub zawiadomieniu o potrąceniu powinno być wskazane, z jakiego tytułu potrącenie następuje, jaka kwota jest potrącana oraz jaka kwota pozostaje do wypłaty. Jeżeli potrącenie jest zbyt wysokie albo dotyczy zadłużenia, które budzi wątpliwości, można żądać wyjaśnień i kwestionować działanie organu w przewidzianym trybie.

Czy warto składać wniosek o umorzenie długu w ZUS?

Wniosek o umorzenie zaległości składkowych może być uzasadniony zwłaszcza wtedy, gdy dłużnik nie ma realnej możliwości spłaty, jest w trudnej sytuacji życiowej, zdrowotnej lub majątkowej, a egzekucja zagraża podstawowym potrzebom. Trzeba jednak pamiętać, że umorzenie ma charakter wyjątkowy i zależy od spełnienia przesłanek ustawowych oraz oceny ZUS.

Do wniosku warto dołączyć dokumenty potwierdzające sytuację finansową i rodzinną, np. informacje o dochodach, kosztach utrzymania, leczeniu, zadłużeniu, braku majątku oraz pomocy udzielanej przez rodzinę. Samo twierdzenie o trudnej sytuacji zwykle nie wystarcza.

Jeżeli celem jest przede wszystkim podwyższenie przyszłej emerytury, umorzenie nie zastąpi zapłaty składek. Jeżeli natomiast celem jest ograniczenie egzekucji i uporządkowanie zadłużenia, umorzenie albo układ ratalny mogą być praktycznym rozwiązaniem.

Osoby urodzone przed 1949 rokiem

W przypadku osób urodzonych przed 1 stycznia 1949 r. większe znaczenie ma wykazanie wymaganego stażu składkowego i nieskładkowego. Co do zasady kobieta powinna osiągnąć wiek emerytalny 60 lat i posiadać odpowiedni okres składkowy oraz nieskładkowy, a mężczyzna wiek 65 lat i odpowiedni okres stażu.

W tej grupie nieopłacone składki z działalności mogą mieć jeszcze poważniejsze skutki, ponieważ brak zaliczenia okresów składkowych może prowadzić nie tylko do niższej kwoty świadczenia, lecz także do niespełnienia warunku stażowego. Dlatego każdą taką sprawę należy przeanalizować indywidualnie na podstawie przebiegu ubezpieczenia.

FAQ

Czy ZUS może odmówić emerytury tylko dlatego, że mam dług?

Co do zasady nie. Samo zadłużenie wobec ZUS nie jest przesłanką odmowy przyznania emerytury po osiągnięciu wieku emerytalnego. Dług może jednak wpływać na wysokość świadczenia i na rozliczenie okresów składkowych.

Czy lata działalności bez opłaconych składek liczą się do emerytury?

Zasadniczo nie liczą się jako okresy składkowe. Osoba prowadząca działalność była zobowiązana do opłacania składek na własne ubezpieczenia, dlatego okres bez zapłaty składek nie jest uwzględniany tak jak okres opłacony.

Czy po spłacie długu ZUS doliczy okres działalności?

Jeżeli zaległe składki zostaną skutecznie uregulowane, ZUS może uwzględnić okresy, których dotyczą. Znaczenie ma jednak aktualny stan zadłużenia, rodzaj należności oraz to, czy składki mogą jeszcze zostać zapłacone i rozliczone.

Czy umorzenie składek podwyższy emeryturę?

Nie w taki sposób jak zapłata składek. Umorzenie może zlikwidować albo zmniejszyć zadłużenie, ale umorzone składki nie zasilają konta emerytalnego i nie zwiększają świadczenia tak jak składki opłacone.

Czy ZUS może potrącać dług z emerytury?

Tak, jeżeli istnieje podstawa prawna i zadłużenie podlega egzekucji albo potrąceniu. ZUS musi jednak stosować ustawowe limity potrąceń oraz kwoty wolne, dlatego nie może zabrać całej emerytury.

Podsumowanie

Dług w ZUS z tytułu dawnej działalności gospodarczej nie przekreśla prawa do emerytury po osiągnięciu wieku emerytalnego. Najczęściej problem dotyczy nie samego przyznania świadczenia, lecz jego wysokości, zaliczenia okresów składkowych oraz ewentualnych potrąceń z wypłacanej emerytury.

Przed złożeniem wniosku albo po otrzymaniu decyzji warto uzyskać z ZUS szczegółowe rozliczenie konta, wykaz zaległości i informację, które okresy zostały uwzględnione. Dopiero wtedy można ocenić, czy korzystniejsza będzie spłata składek, wniosek o raty, umorzenie, czy zakwestionowanie określonych rozliczeń.

Źródła

• Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
• Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 5 lipca 2017 r., sygn. akt III AUa 1386/16.
• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 1 marca 2016 r., sygn. akt III AUa 944/15.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 2014 r., sygn. akt I UK 287/13.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.