Rolnik z działalnością gospodarczą i umową-zleceniem

Rolnik, działalność gospodarcza i KRUS

Rolnik może łączyć prowadzenie gospodarstwa z pozarolniczą działalnością gospodarczą i nadal podlegać ubezpieczeniu społecznemu rolników, ale tylko na warunkach określonych w art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Jest to wyjątek od zasad dotyczących ubezpieczenia osoby prowadzącej pozarolniczą działalność.

Jeżeli równolegle oceniane są dawne okresy zatrudnienia poza rolnictwem pod kątem wcześniejszego świadczenia, odrębnie trzeba zbadać pracę w szczególnych warunkach i wcześniejszą emeryturę, ponieważ zasady te nie wynikają z samego podlegania KRUS.

Aby pozostać w KRUS przy działalności gospodarczej, rolnik lub domownik musi m.in. przed rozpoczęciem działalności podlegać ubezpieczeniu w pełnym zakresie z mocy ustawy nieprzerwanie przez co najmniej 3 lata, złożyć w KRUS oświadczenie o kontynuowaniu ubezpieczenia w terminie 14 dni od rozpoczęcia działalności lub współpracy przy niej, nadal prowadzić działalność rolniczą albo stale pracować w gospodarstwie obejmującym ponad 1 ha przeliczeniowy użytków rolnych lub w dziale specjalnym, nie być pracownikiem ani nie pozostawać w stosunku służbowym oraz nie mieć ustalonego prawa do emerytury, renty albo świadczeń z ubezpieczeń społecznych.

Powiązane sytuacje opisujemy również w materiałach o zatrudnieniu pracownika przez rolnika a KRUS oraz o tym, jak wygląda praca młodego rolnika a KRUS.

Osobnym warunkiem z art. 5a jest nieprzekroczenie rocznej kwoty granicznej należnego podatku dochodowego od przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej. Przy czytaniu artykułu w 2026 r. trzeba odróżnić kwotę dotyczącą zakończonego roku 2025 od kwoty ogłoszonej na rok 2026.

Umowa-zlecenie a pozostanie w KRUS przy działalności gospodarczej

Podstawowe znaczenie ma art. 5b ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Rolnik lub domownik podlegający ubezpieczeniu w pełnym zakresie z mocy ustawy może nadal podlegać KRUS mimo objęcia ubezpieczeniem społecznym w ZUS z tytułu umowy agencyjnej, umowy-zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, a także z tytułu powołania do rady nadzorczej.

Warunkiem jest m.in. to, aby przychód osiągany z takiego tytułu w rozliczeniu miesięcznym nie przekraczał kwoty równej minimalnemu wynagrodzeniu za pracę. Od 1 stycznia 2026 r. minimalne wynagrodzenie wynosi 4806 zł, dlatego taki jest miesięczny limit przychodu istotny dla art. 5b.

Liczy się przychód miesięczny, a nie dochód ani kwota wypłacona po potrąceniach. Jeżeli w danym miesiącu przychód z tytułu objętego art. 5b przekroczy 4806 zł, warunek pozwalający na dalsze pozostawanie w KRUS na podstawie tego przepisu nie jest spełniony i trzeba ustalić skutki dla konkretnego okresu ubezpieczenia.

Czy zakres zlecenia musi pokrywać się z działalnością gospodarczą?

Trzeba odróżnić dwie sytuacje. Jeżeli czynności wynikające z umowy są faktycznie wykonywane w ramach prowadzonej działalności gospodarczej i są jako takie rozliczane, wynagrodzenie może stanowić przychód z działalności, a nie przychód z odrębnego tytułu ocenianego według art. 5b. Wówczas podstawowe znaczenie mają warunki z art. 5a, w tym roczna kwota graniczna podatku i obowiązki dokumentacyjne wobec KRUS.

Jeżeli natomiast umowa-zlecenie stanowi odrębny tytuł do ubezpieczeń społecznych i nie jest wykonywana w ramach działalności gospodarczej, należy oceniać ją przez pryzmat art. 5b. Sam fakt, że zakres zlecenia jest podobny do profilu firmy, nie powinien być jedynym kryterium oceny – znaczenie ma rzeczywisty sposób wykonywania i rozliczania czynności.

Starsze orzecznictwo, w tym wyrok Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2015 r., sygn. akt III UK 76/14, wskazywało na ryzyko wyłączenia rolnika z KRUS w przypadku odrębnego tytułu do ubezpieczeń. Przy obecnym stanie prawnym ocena musi jednak uwzględniać art. 5b. Nie można więc automatycznie zakładać, że każda umowa-zlecenie wykonywana poza działalnością gospodarczą powoduje utratę KRUS.

Obowiązki wobec KRUS i terminy

Oświadczenie o kontynuowaniu ubezpieczenia po rozpoczęciu pozarolniczej działalności gospodarczej lub współpracy przy niej składa się w terminie 14 dni. Niezachowanie tego terminu jest co do zasady równoznaczne z ustaniem ubezpieczenia od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności lub współpracy. Ustawa przewiduje możliwość przywrócenia terminu na wniosek, jeżeli rolnik lub domownik udowodni, że uchybienie nastąpiło wskutek zdarzeń losowych.

Osoba prowadząca działalność i pozostająca w KRUS na podstawie art. 5a ma także coroczny obowiązek złożenia zaświadczenia właściwego urzędu skarbowego albo własnego oświadczenia o wysokości należnego podatku za poprzedni rok podatkowy. Ustawowy termin przypada 31 maja, z uwzględnieniem zasad przesuwania terminu, gdy jego ostatni dzień przypada w dzień wolny.

W 2026 r. 31 maja przypadał w niedzielę, dlatego termin dokumentu dotyczącego podatku za 2025 r. upłynął 1 czerwca 2026 r. Roczna kwota graniczna za 2025 r. wynosiła 4576 zł. To właśnie tę wartość należało porównywać z podatkiem wskazanym w dokumencie składanym KRUS w maju lub czerwcu 2026 r.

Ogłoszona kwota 4713 zł dotyczy natomiast należnego podatku dochodowego za 2026 r. Nie była limitem właściwym dla dokumentu składanego 1 czerwca 2026 r. Będzie miała znaczenie przy rozliczeniu roku 2026 i składaniu odpowiedniego zaświadczenia albo oświadczenia po jego zakończeniu, w ustawowym terminie w kolejnym roku.

Niezłożenie corocznego dokumentu w terminie może prowadzić do wyłączenia z ubezpieczenia. KRUS w komunikacie dotyczącym 2026 r. wskazywał, że brak dokumentu do 1 czerwca 2026 r. lub przekroczenie kwoty granicznej za 2025 r. skutkowało wyłączeniem z ubezpieczenia od 2 czerwca 2026 r. Także termin na złożenie corocznego dokumentu może zostać przywrócony, jeżeli zainteresowany udowodni, że uchybienie było następstwem zdarzeń losowych.

Rolnik ma ponadto obowiązek informować KRUS o okolicznościach wpływających na podleganie ubezpieczeniu. KRUS wskazuje wprost, że podjęcie umowy-zlecenia, umowy agencyjnej, innej umowy o świadczenie usług objętej art. 5b lub funkcji w radzie nadzorczej należy zgłaszać Kasie na bieżąco.

Kiedy rolnik może stracić KRUS?

Ryzyko utraty KRUS pojawia się przede wszystkim wtedy, gdy miesięczny przychód z tytułu objętego art. 5b przekroczy limit 4806 zł, rolnik przestanie spełniać warunki wymagane przy prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej, przekroczy właściwą roczną kwotę graniczną podatku albo nie złoży wymaganego dokumentu w terminie.

Umowa o pracę jest odrębnym przypadkiem. Art. 5b nie obejmuje zatrudnienia pracowniczego, a jednym z warunków pozostawania w KRUS przez rolnika-przedsiębiorcę na podstawie art. 5a jest to, aby nie był on pracownikiem i nie pozostawał w stosunku służbowym.

Nie każda aktywność zarobkowa działa jednak identycznie. Umowa o dzieło co do zasady nie jest samodzielnym tytułem do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych, chyba że zachodzą szczególne okoliczności, np. umowa została zawarta z własnym pracodawcą albo jest wykonywana na jego rzecz. Więcej o tej sytuacji można przeczytać w materiale o dorabianiu przez rolnika na umowę o dzieło.

Inaczej może wyglądać także zlecenie wykonywane przez ucznia lub studenta do ukończenia 26 lat. Jeżeli z takiej umowy nie powstaje obowiązek ubezpieczeń emerytalnego i rentowych w ZUS, art. 5b ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników nie znajduje zastosowania do tego zlecenia.

Co sprawdzić przed podpisaniem umowy-zlecenia?

Rolnik prowadzący działalność gospodarczą powinien przede wszystkim ustalić, czy planowane czynności będą wykonywane w ramach jego firmy, czy na podstawie odrębnego zlecenia. Przy odrębnym zleceniu trzeba sprawdzić status ubezpieczenia bezpośrednio przed rozpoczęciem umowy i wysokość przychodu w każdym miesiącu.

Równolegle trzeba kontrolować warunki wynikające z art. 5a dotyczące samej działalności gospodarczej. Limit 4806 zł dla zlecenia i roczna kwota graniczna podatku nie zastępują się – odnoszą się do dwóch różnych mechanizmów. W 2026 r. przy bieżącym zleceniu kontroluje się limit 4806 zł miesięcznie, natomiast dla corocznego dokumentu złożonego w 2026 r. właściwy był podatek za 2025 r. i granica 4576 zł.

Dokumenty dotyczące wysokości przychodu ze zlecenia, rozliczeń działalności i zgłoszeń do KRUS warto zachować. Przy zmianie warunków umowy lub wynagrodzenia trzeba ponownie sprawdzić, czy ustawowe przesłanki nadal są spełnione.

FAQ

Jaki limit przychodu ze zlecenia obowiązuje w 2026 r.?

Od 1 stycznia 2026 r. limit z art. 5b wynosi 4806 zł w rozliczeniu miesięcznym. Jest równy minimalnemu wynagrodzeniu za pracę obowiązującemu w 2026 r. Przepis odnosi się do przychodu, a nie do kwoty netto wypłaconej po potrąceniach.

Jaka kwota podatku była badana w dokumencie składanym KRUS w 2026 r.?

Dokument składany w 2026 r. dotyczył należnego podatku dochodowego za 2025 r. Roczna kwota graniczna za 2025 r. wynosiła 4576 zł.

Kiedy upłynął termin dokumentu dotyczącego podatku za 2025 r.?

Ustawowo dokument składa się do 31 maja. W 2026 r. 31 maja przypadał w niedzielę, dlatego termin zaświadczenia albo oświadczenia dotyczącego podatku za 2025 r. upłynął 1 czerwca 2026 r.

Co oznacza kwota 4713 zł podawana przez KRUS?

Jest to roczna kwota graniczna należnego podatku dochodowego za 2026 r. Nie należy jej stosować do dokumentu, który trzeba było złożyć w KRUS do 1 czerwca 2026 r. Będzie ona właściwa przy rozliczeniu podatku należnego za rok 2026.

Co jeśli przychód ze zlecenia przekroczy 4806 zł tylko w jednym miesiącu?

Art. 5b posługuje się przychodem w rozliczeniu miesięcznym, dlatego także jednorazowe przekroczenie limitu może mieć wpływ na dalsze podleganie KRUS. Taką sytuację należy niezwłocznie zgłosić i wyjaśnić z KRUS w odniesieniu do konkretnego okresu ubezpieczenia.

Dla osoby, która przed wejściem do KRUS wykonywała pracę o szczególnym charakterze, osobnej analizy może też wymagać emerytura pomostowa krok po kroku; jej przesłanki są niezależne od limitów dotyczących zlecenia i działalności gospodarczej w KRUS.

Podsumowanie

Rolnik prowadzący pozarolniczą działalność gospodarczą nie traci automatycznie KRUS tylko dlatego, że zawrze dodatkową umowę-zlecenie. W 2026 r. art. 5b pozwala na dalsze podleganie ubezpieczeniu rolniczemu przy spełnieniu jego warunków, jeżeli miesięczny przychód z objętego nim tytułu nie przekracza 4806 zł.

Osobno trzeba pilnować wymagań dotyczących działalności gospodarczej. W dokumencie składanym KRUS w 2026 r. badany był podatek za 2025 r. z limitem 4576 zł, a termin upłynął 1 czerwca 2026 r. Kwota 4713 zł dotyczy dopiero podatku należnego za 2026 r. i nie należy mylić jej z limitem właściwym dla dokumentu złożonego w czerwcu 2026 r.