Emerytura PSP po przerwie i działalności gospodarczej

Art. 15 czy art. 15a – co decyduje?

W przypadku funkcjonariusza, który po raz pierwszy pełnił służbę w 1987 r., a następnie po wieloletniej przerwie wrócił do PSP w 2002 r., nie sama data ponownego przyjęcia przesądza o sposobie obliczenia emerytury. Art. 15 ustawy zaopatrzeniowej odnosi się do funkcjonariusza, który pozostawał w służbie przed 2 stycznia 1999 r. Art. 15a dotyczy natomiast funkcjonariusza przyjętego do służby po raz pierwszy po 1 stycznia 1999 r.

Jeżeli pierwszy okres służby z 1987 r. zostanie prawidłowo wykazany i był służbą uwzględnianą w systemie zaopatrzeniowym, późniejszy powrót do PSP nie oznacza, że funkcjonariusz staje się osobą po raz pierwszy przyjętą do służby w 2002 r. Co do zasady pozostaje więc w reżimie art. 15.

Trzeba jednak oddzielić wybór właściwego reżimu emerytalnego od sposobu kwalifikowania poszczególnych okresów. To, że zastosowanie ma art. 15, nie oznacza, że każda przerwa między okresami służby może zostać potraktowana jak okres składkowy poprzedzający służbę.

Okresy przed pierwszym przyjęciem do służby – art. 15 i 16

Art. 15 określa sposób obliczenia emerytury funkcjonariusza pozostającego w służbie przed 2 stycznia 1999 r. Emerytura wynosi 40% podstawy wymiaru za 15 lat służby i wzrasta między innymi o 2,6% podstawy wymiaru za każdy dalszy rok służby.

W tym reżimie znaczenie mogą mieć również okresy cywilne, ale ustawa wyraźnie wiąże je z okresem poprzedzającym przyjęcie do służby. Za każdy rok okresów składkowych poprzedzających służbę emerytura wzrasta o 2,6% podstawy wymiaru, jednak według tej stawki nie więcej niż za trzy lata. Za dalsze okresy składkowe ponad te trzy lata wzrost wynosi 1,3%, a za okresy nieskładkowe poprzedzające służbę – 0,7% podstawy wymiaru.

Art. 16 potwierdza tę granicę: funkcjonariuszowi spełniającemu warunki do emerytury zalicza się do wysługi uwzględnianej przy obliczaniu świadczenia na podstawie art. 15 posiadane przed przyjęciem do służby okresy składkowe i nieskładkowe. Przy kilku okresach służby nie należy więc traktować działalności prowadzonej już po pierwszym zwolnieniu jako okresu sprzed pierwszego przyjęcia.

Praca lub działalność po zwolnieniu ze służby – art. 14

Inne zasady dotyczą aktywności zawodowej przypadającej już po zwolnieniu ze służby. Emerytowi uprawnionemu do emerytury obliczonej na podstawie art. 15 można, na jego wniosek, doliczyć do wysługi określone w art. 14 okresy przypadające po zwolnieniu.

Ustawa rozróżnia tutaj dwa istotne rodzaje okresów. Pierwszy to zatrudnienie przed 1 stycznia 1999 r. w wymiarze co najmniej połowy pełnego wymiaru czasu pracy. Drugi to przypadające po 31 grudnia 1998 r. okresy opłacania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, a także okresy nieopłacania składek z powodu przekroczenia rocznej podstawy ich wymiaru.

Ma to szczególne znaczenie przy wieloletniej działalności gospodarczej. Dla działalności prowadzonej po 31 grudnia 1998 r. podstawą analizy jest przede wszystkim art. 14 ust. 1 pkt 2 i faktyczne opłacanie składek emerytalnych i rentowych. Natomiast działalności gospodarczej prowadzonej przed 1999 r. nie można automatycznie utożsamiać z zatrudnieniem, o którym mówi art. 14 ust. 1 pkt 1, ani przenosić do okresów sprzed pierwszego przyjęcia do służby tylko dlatego, że była okresem składkowym w systemie powszechnym.

Doliczenie nie następuje automatycznie. Art. 14 wymaga, aby emerytura była niższa niż 75% podstawy wymiaru oraz aby emeryt ukończył 55 lat w przypadku mężczyzny albo 50 lat w przypadku kobiety, względnie stał się inwalidą. Dopiero po spełnieniu tych warunków właściwy okres może zostać doliczony na wniosek.

Za każdy rok okresów doliczonych zgodnie z art. 14 emerytura obliczona na podstawie art. 15 zwiększa się o 1,3% podstawy wymiaru. Nie jest to więc przelicznik właściwy dla kolejnych lat służby.

Co dzieje się przy ponownym przyjęciu do PSP?

Przy przerwie między dwoma okresami służby trzeba ustalić nie tylko datę pierwszego i ponownego przyjęcia, lecz także to, czy przed powrotem do PSP funkcjonariusz miał już ustalone prawo do emerytury policyjnej.

Jeżeli emerytura została wcześniej przyznana, a następnie emeryt ponownie został przyjęty do służby, zastosowanie mają także art. 33a–33c ustawy. Po zakończeniu ponownej służby wysokość emerytury może zostać ponownie ustalona, a nieuwzględnione dotychczas okresy ponownej służby mogą zostać doliczone na wniosek. Przy co najmniej 12 miesiącach nieprzerwanej ponownej służby możliwe jest również, na zasadach ustawowych, ustalenie nowej podstawy wymiaru.

Jeżeli natomiast pierwszy okres służby był zbyt krótki, aby przed przerwą powstało prawo do emerytury, nie należy stosować art. 33a tak, jakby funkcjonariusz był już wówczas emerytem. Nie można też z tego powodu uznać okresu działalności z przerwy za okres poprzedzający pierwsze przyjęcie do służby. Organ emerytalny powinien ocenić rzeczywistą kolejność okresów i podstawę prawną ich ewentualnego uwzględnienia.

Przy ustalaniu samego okresu służby pomocne może być również omówienie dotyczące stażu służby w PSP po przerwie.

Jakie dokumenty trzeba zgromadzić?

W sprawie emerytury PSP po przerwie szczególne znaczenie mają dokumenty pozwalające odtworzyć chronologię służby i aktywności cywilnej. Warto przygotować:

• dokument potwierdzający pierwsze przyjęcie do służby i datę jej zakończenia,
• dokumenty dotyczące ponownego przyjęcia do PSP oraz późniejszego przebiegu służby,
• ewentualną wcześniejszą decyzję o przyznaniu albo odmowie przyznania emerytury,
• zaświadczenie ZUS wskazujące okresy podlegania ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym oraz opłacania składek,
• dokumenty dotyczące zatrudnienia przed 1 stycznia 1999 r., jeżeli taki okres ma być oceniany na podstawie art. 14 ust. 1 pkt 1,
• decyzje i korespondencję organu emerytalnego dotyczącą sposobu zaliczenia poszczególnych okresów.

Sam wpis do ewidencji działalności gospodarczej nie przesądza o okresie opłacania składek. Z kolei samo zaświadczenie ZUS nie oznacza jeszcze, że spełnione są pozostałe przesłanki z art. 14, w szczególności warunek wieku i warunek emerytury niższej niż 75% podstawy wymiaru.

Limit 75% i znaczenie 14 lat działalności

Kwota emerytury policyjnej bez ustawowych wyjątków nie może przekraczać 75% podstawy jej wymiaru. Jest to istotne również przy doliczaniu okresów z art. 14, ponieważ jednym z warunków takiego doliczenia jest to, aby emerytura przed doliczeniem wynosiła mniej niż 75% podstawy wymiaru.

Nie można więc z góry przyjąć, że 14 lat działalności podwyższy emeryturę o 14 × 1,3% podstawy wymiaru. Najpierw trzeba ustalić, jaka część tego okresu w ogóle spełnia warunki art. 14, a następnie uwzględnić ustawowy limit świadczenia.

Jeżeli część aktywności cywilnej nie zostanie uwzględniona w emeryturze mundurowej, jej znaczenie w systemie powszechnym wymaga odrębnej oceny. Nie należy automatycznie zakładać ani utraty tych okresów, ani prawa do niezależnej wypłaty drugiego świadczenia bez sprawdzenia zasad obowiązujących dla konkretnego przypadku.

FAQ

Czy samo zaświadczenie ZUS wystarczy do doliczenia działalności?

Nie. Zaświadczenie jest ważnym dowodem okresów podlegania ubezpieczeniom i opłacania składek, ale organ emerytalny musi jeszcze sprawdzić, czy okres mieści się w art. 14 oraz czy emeryt spełnia warunek wieku lub inwalidztwa i ma emeryturę niższą niż 75% podstawy wymiaru.

Kiedy można ponownie złożyć wniosek o doliczenie okresów, jeśli nadal opłacam składki?

Jeżeli emeryt nadal pozostaje w ubezpieczeniu, ponowne ustalenie wysokości emerytury przez doliczenie nieuwzględnionych okresów następuje z uwzględnieniem pełnych miesięcy, na wniosek zgłoszony nie wcześniej niż po zakończeniu kwartału kalendarzowego. Wyjątek dotyczy sytuacji, gdy ubezpieczenie ustało w trakcie kwartału.

Co zrobić, gdy organ zastosuje art. 15a albo pominie okres, który powinien zostać oceniony na podstawie art. 14?

Najpierw należy sprawdzić uzasadnienie decyzji i ustalić, jak organ zakwalifikował pierwszy okres służby oraz działalność prowadzoną w przerwie. Od decyzji organu emerytalnego przysługuje odwołanie do właściwego sądu na zasadach Kodeksu postępowania cywilnego. Co do zasady wnosi się je za pośrednictwem organu, który wydał decyzję, w terminie miesiąca od jej doręczenia.

Źródła

• Ustawa z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin – tekst jednolity Dz.U. z 2026 r. poz. 505: ELI.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 477⁹: tekst jednolity Dz.U. z 2026 r. poz. 468.
• Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 8 kwietnia 2024 r. w sprawie organu emerytalnego właściwego m.in. dla funkcjonariuszy Państwowej Straży Pożarnej: Dz.U. z 2024 r. poz. 550.